Pse puna e mirë e për të mirën e kombit ta ketë kaq frikë fjalën?

Nga Edona Llukaçaj

Me rastin e 84-vjetorit të Kadare u ndërmorën disa nisma për të nderuar këtë shkrimtar kult të vendit tonë.

Edhe në rrjetet sociale grupe e individë iu referuan figurës së tij këto ditë.

Ndër të tjera, ndjekësve iu drejtohej pyetja se cili ishte libri i tyre i preferuar nga ky autor.

Ndonëse për punën time kërkimore të fokusuar gjerësisht mbi letersinë e Kadaresë kam lexuar me shumë ëndje librat e tij, kësaj pyetjeje nuk kam arritur kurrë t’i përgjigjem.

Kur një libër mund ta dashurosh për një paragraf, për një fjali të vetme, si mund të kesh vetëm një roman të preferuar nga Kadareja, ky shkrimtar ekol i kohërave tona? Të gjithë kemi mbledhur eshtra me “Gjeneralin”; te “Kronika” kemi zbuluar sekretet e qytetit të gurtë, si fëmijë që rendin në “sokakun e të marrëve”; kemi qëndruar e rezistuar te “Kështjella”; kemi heshtur si përkthyesit fjalë-prerë “Dimrit”; jemi vërvitur në zyrat  makth-ndjellëse të “Pallatit” e kështu me rradhë.

Por këtë herë pyetja më tundoi t’i pergjigjesha: “Piramida”.

Nëse librat do kishin stinë, ky mot angushtie politike me struktura të premtuara ultra-moderne dhe me breshëri “anti-shpifje” padyshim se do kishte këtë roman si strehë.

Simbolika shumë- përfshirëse e piramidës së Keopsit rrëfyer në romanin e para disa dekadave, në fakt, është krejt e prekshme edhe sot. Teksa i servirte lexuesit të tij paralelizmin letrar të nje tjetër regjimi, Kadareja, si në shumë prej veprave të tij skiconte portretin e vetë shtypjes.

Në libër, autori i referohet arsyes së ndërtimit të piramidës. Kryekëshilltari i thotë faraonit famëlartë se ai duhet të urdhërojë ndërtimin e një piramide aq të madhe  e që duhet të marrë aq shumë kohë, energji e fonde sa populli i preokupuar me këtë qëllim të paarritshëm dhe me varfërinë që ndërtimi i piramidës do mbilltë, do të harronte të mendonte për sundimin e tij.

Në fakt, ndërtimi i piramidës do të shërbente kryesisht që njerëzit të harronin të mendonin e të flisnin.

E një populli që i ndalon mendimin e fjalën, në kohë, e kthen në një komunitet të bindur, dritëshkurtër e memec, meqë thjesht është i paaftë edhe për të kundërshtuar të keqen që e pllakos.

Sigurisht bota e përparuar nuk udhëhiqet nga faraonët. Por edhe liderët ambiciozë të dalë nga vota e lirë kanë mënyrat e tyre të kontrollit të mendimit dhe fjalës, që në thelb janë shumë të ngjashme me ato të lashtat për të cilat Kadare shkruan.

Për shembull, ligji bërë i famshëm aq mjeshtërisht si anti-shpifje është veçse një kyç modern mbi simbolin e fjalës së lirë, e kryesisht mbi median. Me një etiketë të stisur, a thua se të gjithë gazetarët dhe intelektualët e vendit vec shpikin e përflasin punën e mirë të udhëheqjes, ligji i detyron ata të heshtin, ose të paguajnë haraçin (si Kadare dikur për disa prej veprave të tij).

Kjo, rrjedhimisht, të bën të mendosh se pse puna e mirë e për të mirën e kombit do kishte kaq frikë fjalën, edhe sikur kjo të ishte vecse një shpifje e ulët? Vërtet, kë tremb kaq rëndë kritika hipotetike?

Në kohët moderne, po ashtu, njerëzit nuk mbajnë më mbi kurriz gurë për piramida gjigande a struktura impresive.

Por secili prej nesh e ndien mbi supe, ashtu si do e ndjejnë brezat e ardhshëm, barrën e privilegjeve të disave, si mund të përkufizohen edhe koncesionet bujare dhe aspak strategjike, këto piramida bastarde të së tashmes. E barra e mundësive të kufizuara dhe të nesërmes së pasigurt nuk lë shumë vend për mendime: ose merr arratinë ose shtypesh nën peshën e pamundësisë.

Si Kadare sugjeron, simbol-piramida duke kërrusur mendimin e prerë gjuhën, mbi të gjitha vret kulturën e elementet që mbajnë një komunitetet gjallë dhe kompakt.

Prandaj shqetëson katërciperisht shembja e vendosur e teatrit dhe ndërtimi në vendin e tij të një piramide të standarteve moderne.

Ashtu i vjetër, me materiale të këqija e me çdo mangësi që mund të ketë, teatri është i joni, ndoshta i përshtatshëm vetëm për t’u bërë muze e për të ekspozuar të brendshme aktorësh a poture të fenomeneve të fundit të filmit shqiptar, që qëndrojnë si piramida në rërë…

****

Botuar në Dita. Ndalohet ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë