“Qeveria e Prezës” dhe paniku i kolaboracionistëve

Në doktrinat ushtarake e në historinë e luftrave njerëzore, kapja e kryeqendrës politike dhe administrative të palës kundërshtare ka qenë gjithnjë një objektiv madhor strategjik e që në përgjithësi ka shënuar edhe përfundimin e armiqësive ose afrimin e fundit të tyre. Pushtimi apo çlirimi i një kryeqyteti ka simbolikën e vet pavarësisht nga shkalla e konfrontimit jo vetëm për peshën strategjike e rrjedhojat por edhe për vlerat morale të saj.

Për të hyrë në temën tonë, beteja për çlirimin e Tiranës i kishte këto karakteristika në përmasa shqiptare. Kontributi im do të jetë diçka më ndryshe, padyshim i lidhur me ngjarjen por i përqëndruar në aspektin politik të zhvillimeve para e gjatë betejës për çlirimin e Tiranës.

Zhvillimet politike janë sa të brëndshme aq edhe ndërkombëtare. Në vjeshtën e vitit 1944 ato ishin të vrullshme, interesante e të ndërthurura midis tyre. Por jo vetëm për arsye kohe në kumtimin tim do të përqëndrohem në disa prej zhvillimeve të brendshme politike. Ka prej tyre që nuk kanë dalë në dritë ose për të cilat është heshtur e nuk ka patur lëndë dokumentare të mjaftueshme për t’i ndriçuar e interpretuar. Këto vite të fundit studiues të veçantë u janë qasur atyre, kanë dhënë kontribute por mbetet ende punë për të bërë.

Zhvillimet e brendshme politike në Shqipëri në pragbetejën për Tiranën e gjatë saj duhen parë të paktën në një plan tridimensional: zhvillimet brënda forcave kryesore politike, marrëdhëniet midis tyre dhe qëndrimet e raportet me pushtuesin e aleatët e Kombeve të Bashkuara.

Në vjeshtën e parë tri ishin forcat kryesore politike e ushtarake në Shqipëri: Fronti NacionalÇlirimtar nën udhëheqjen e Partisë Komuniste, Balli Kombëtar si përfaqësues i rrymës republikane, nacionaliste e antikomuniste dhe Legaliteti si një linjë monarkiste e po aq antikomuniste. Duke filluar nga muajt e verës këto forca hynë në fazën finale të luftës për pushtet. Çlirimi i vendit dukshëm ishte çështje kohe e afërt. Fronti NacionalÇlirimtar dhe ushtria e tij me operacionet në veri të vëndit goditi bazat kryesore të mbështetjes së rivalëve të tij politikë.

Përpjekjet e Aleatëve për të ndalur këtë rrjedhë të ngjarjeve dështuan. Enver Hoxha dhe PKSH u ndjenë të fuqishëm dhe refuzuan çdo kompromis për të ndarë pushtetin e ardhshëm me Ballin Kombëtar e Legalitetin. Këto të fundit, të kompromentuara në bashkëpunim me pushtuesit gjermanë, u braktisën me pak dhimbje nga aleatët anglo- amerikanë, në favor të mbështetjes së Frontit NacionalÇlirimtar si alternativa e vetme e besueshme dhe efektive e brëndshme shqiptare në luftën kundër fashizmit. Ata ishin sa realistë për forcën e kontributet e formacioneve partizane aq edhe të ndërgjegjshëm se ato udhëhiqeshin nga komunisët. Zgjedhjen më tepër e përcaktoi prioriteti i mobilizimit të forcave efektive antifashiste kundër armikut të përbashkët dhe jo afeksioni ideologjik. Në prag të betejës për çlirimin e Tiranës, shtabet ushtarake e zyrat politike britanike e amerikane të Mesdheut në Bari të Italisë nuk kishin më asnjë mëdyshje. Armët dhe municionet e tyre u parashutuan me bollëk në duart e brigadave partizane. Aeroplanët britanikë e amerikanë bombarduan trupat dhe infrastrukturën ushtarake gjermane në luftën për çlirimin e kryeqytetit.

Udhëheqjet e Ballit Kombëtar dhe Legalitetit për faj të tyre, të braktisur edhe nga qendrat vendimarrëse në Londër e Uashington, u ndodhën në udhëkryq e në dilemë për fatin personal. Aty nga mesi i shtatorit të dy forcat bashkë bënë një përpjekje të fundit duke shpallur krijimin e një qeverie në Prezë me kryetar Mit’hat Frashërin e komandant të përgjithshëm Abaz Kupin.Deklaruan angazhimin e tyre për të luftuar kundër gjermanëve por siç i shkruante qëndrës së tij një ndër oficerët ndërlidhës britanikë që e mbështeti këtë krijesë, Bill Maklin, ishte “një qeveri vetëm në letër, e cila përfaqëson pak më shumë se anëtarët e vet” dhe se qëllimi ishte “të arrijnë një marrëveshje me partizanët si bllok nacionalist dhe jo si individë”.

“Qeveria e Prezës” dështoi ende pa u formuar. Partizanët i goditën menjëherë forcat e Ballit e të Legalitetit të përqëndruara në zonën përreth, të cilat u çthurën e u shpërndanë. Edhe përpjekja e fundit e Maklinit për t’i furnizuar me armë e materiale luftarake u refuzua në Shtabin britanik të Mesdheut. U gjykua se këto forca ishin të pakta e “me karakter të paqëndrueshëm”, se ato nuk jepnin asnjë garanci se “armët do të përdoreshin kundër gjermanëve” dhe se “do të dëmtonte marrëdhëniet tona me partizanët”. Në fund të shtatorit e në fillim të tetorit liderët nacionalistë, republikanë e monarkistë humbën çdo shpresë. Shumica zgjodhi arratinë për të shpëtuar, jo aq për politikën mëkatare të kolaboracionizmit se sa nga hakmarrja e paralajmëruar e rivalëve komunistë. Ndërsa një pakicë provoi dhe kërkoi kompromisin e orëve të fundit me Partinë Komuniste dhe Enver Hoxhën. Kjo histori është pjesa më pak ose aspak e ndriçuar e pragçlirimit të vëndit dhe që ngërthen në vetvehte dramën e mikrokozmosit politik e njerëzor shqiptar të kohës.

Dëshmitë e reja dokumentare që kanë dalë në dritë tregojnë se krerë të Ballit Kombëtar si Bahri Omari, Koço Muka, Kol Tromara e Zenel Gjoleka në mesin e shtatorit kërkuan të dorëzohen te forcat partizane e të viheshin në dispozicion të F. N. Çl me kushtin që t’u sigurohej jeta. Mehdi Frashëri, Ibrahim Biçaku dhe Hysni Dema i kërkuan po në këtë kohë Myslym Pezës që të dorëzoheshin në besë të tij. Në fillim të nëntorit është përsëri Mehdi Frashëri me Hasan Dostin që kërkojnë të dorëzohen pa kondita sipas radiogramit që Dali Ndreu, komandanti i Korparmatës së I-rë i dërgonte në këtë kohë Enver Hoxhës.

Kërkesat u diskutuan në një rreth shumë të ngushtë të udhëheqjes së PKSH e në një konspiracion të thellë, aq sa u shmang edhe Omer Nishani, kryetari i Këshillit Antifashist NacionalÇlirimtar e një nga njerëzit që ishte përdorur për të komunikuar në mjaft raste me nacionalistët. Nishani i prekur në sedër protestoi te Enver Hoxha për anashkalimin e tij dhe për politikën e faktit të kryer që u ndoq në adresë të tij. Ndaj edhe i shkruan: “Unë, Enver, s’jam njeri që mund t’i pranoj gjërat të bëra gati dhe t’i vulos. Dua që të ndodhem dhe unë në bisedimet që bëhen. Ne këtu kemi një Kryesi, kemi një Komitet. Duhej pra që një çështje si kjo e krerëve të Ballit, që ka një rëndësi politike, të vendosej në një mbledhje të posaçme. Ja jemi shokë, ja s’jemi. Apo jo?”

Vendimi shkaktoi tronditje e pakënaqësi edhe te drejtues të tjerë të lartë partiakë ose jo. Në emër të tyre Kristo Themelko i shkroi një letër Miladin Popoviçit në të cilën e njoftonte se lajmi për faljen e eksponentëve të Ballit kishte shkaktuar shumë keqkuptime ndaj edhe kërkohej ndihma e tij për t’u sqaruar. Letra nuk ra në dorën e Popoviçit se në fund të shtatorit ai ishte larguar ndaj edhe ajo gjëndet e ruajtur në arkiv pasi i është dërguar Enver Hoxhës.

Përmbajtja e vendimit nuk figuron e shkruar dhe qëllimisht nuk u hartua si dokument i veçantë. Se çfarë u vendos bëhet e njohur nga përgjigja që Enver Hoxha i ktheu Dali Ndreut në 17 shtator. E urdhëron që t’i pranoj krerët e Ballit që të dorëzohen me kushtin e sigurimit të jetës “por asnjë gjë nuk duhet t’u jepet me shkrim. Por fjala është fjalë. Kjo gjë bëhet vetëm për këta të katër, pse kërkuan vetë falje. Për të tjerët do t’u dërgohet vija e përgjithshme. S’është nevoja me e trumbetue konditën që u kemi vënë ktyre”.

Ajo që tërheq vëmëndjen është kujdesi për ta mbajtur sekret vendimin e pa lënë gjurmë të shkruara. Me sa mund të supozohet ka qënë një vendim i vështirë për t’u marrë, ndofta përmes edhe debatesh e në pritje të zhvillimeve të tjera.Radiogrami lejon të kuptohet se në shtabin e Enver Hoxhës kishte pritshmëri për kërkesa të tjera ose për përpunimin e një qëndrimi më të kujdesshëm e më kolektiv po të merret në konsideratë edhe reagimi i Omer Nishanit, Kristo Themelkos e të tjerëve. Liri Gega njoftonte se shtabi i Divizionit I-rë ishte në kontakt me Koço Mukën e të tjerë, se ishin të gatshëm për bisedime me Hasan Dostin nëse ai kërkonte e me persona të tjerë gjithnjë në titull individual e jo si përfaqësues të formacioneve politike kundërshtare.

Përcaktimi i “vijës së përgjithshme” ndaj kundërshtarëve politikë që kërkonin të dorëzoheshin po të merret në konsideratë kjo shprehje e Enver Hoxhës kishte të bënte edhe me fatin e krerëve të mirënjohur të Shqipërisë së Veriut, Gani Kryeziun e Muharrem Bajraktarin, por edhe të Zai Fundos. Nëse për këtë të fundit urdhëri ishte kategorik e këmbëngulës për t’u vrarë, për dy krerët bajraktarë u la e hapur edhe alternativa e bashkëpunimit por vetëm nën autoritetin e komandën e forcave partizane. Gani Kryeziu manovroi ndonëse u rrethua e u provokua nga forcat partizane për t’u vrarë. Enver Hoxha e ktheu mbrapsht urdhërin për vrasjen e tij pasi hyri në kontakt me vëllain e vogël të Kryezinjve, Seitin. Bisedimet me Muharrem Bajraktarin dështuan dhe ai i shpëtoi rrethimit për t’u vrarë.

Të gjitha këto ngjarje ndodhën brënda harkut dy javor pasi ishte dhënë fjala për sigurimin e jetës të katër krerëve të Ballit në rastin kur ata do të dorëzoheshin. Ndryshimi i shpejtë i situatës në terren në favor të forcave të F.N.Çl, braktisja thuajse e hapur e Ballit Kombëtar e Legalitetit nga britanikët dhe amerikanët si dhe kundërshtimi nga disa eksponentë të Lëvizjes NacionalÇlirimtare e radikalizoi përfundimisht qëndrimin e PKSH.Nuk përjashtohet që në ndryshimin e qëndrimit të ketë ndikuar edhe i dërguari i ri i P.K. të Jugosllavisë në PKSH, Velimir Stojniçi që zëvëndësoi Miladin Popoviçin. Në 29 shtator Enver Hoxha urdhëroi Dali Ndreun që të mos zbatohej fjala e dhënë për Bahri Omarin me shokë e se “ato hynë në kategorinë e horrave të tjerë”. Fati i tyre u paracaktua. Unaza e rrethimit të Tiranës nga forcat partizane po mbyllej e së bashku me të edhe mundësia për të arrirë në kompromis mes kundërshtarëve politikë.

Marrëveshje kompromisi me udhëheqjen e forcat partizane kërkoi edhe kryetari i Regjencës, Mehdi Frashëri në 26 tetor në prag të ofensivës për çlirimin e Tiranës. Duke shpallur dorëheqjen ai iu lut forcave partizane që të mos luftonin në kryeqytet pasi gjermanët po largoheshin vetë.

Por ndryshe mendonte udhëheqja e Partisë Komuniste dhe e Ushtrisë NacionalÇlirimtare. Në 30 tetor Enver Hoxha urdhëroi Divizionin e I për të sulmuar e për të marrë me çdo kusht Tiranën dhe të mos pritej sa të tërhiqeshin gjermanët. Marrjen e kryeqytetit ai e vlerësonte si një sukses të madh politik e me rrjedhoja të mëdha brënda e jashtë vëndit. Disa ditë më parë në Berat ishin marrë vendime të rëndësishme, ishte krijuar Qeveria e F.N.Çl. me në krye Enver Hoxhën dhe ishte kërkuar njohja e saj nga qeveritë e tri Fuqive të Mëdha të Kombeve të Bashkuara.

Afrimi i çlirimit të vëndit dhe i marrjes së pushtetit kishte filluar të trazonte ujrat e fjetura e ambicjet e tulatura brënda udhëheqjes së PKSH. Krijimi i qeverisë shërbeu si katalizator që i nxori ëndrrat për pushtet nga sirtari i thellë i vetëdijes të mjaft prej krerëve komunistë. Berati në nëntor, me kontributin e veçantë edhe të të dërguarit të Titos, Velimir Stojniçit u bë arena e kacafytjes së parë të madhe mes komunistëve shqiptarë që inauguroi serialin pa mbarim të tyre për gati 40 vjet. Nëse do të duheshin disa fjalë kyç për të përshkruar se çfarë ndodhi në gjirin e udhëheqjes komuniste në nëtor 1944 në Berat do të ishin të mjaftueshme: intrigë, pabesi, lakuriqësi, dyfytyrësi, transparencë vrastare dhe egërsi.

Në Berat u shfaqën dy grupe që luftuan ashpër: grupi sulmues i kryesuar nga Sejfulla Malëshova, Koçi Xoxe e Nako Spiru e i dirigjuar në prapaskenë nga Velimir Stojniçi dhe grupi në mbrojtje i përbërë nga Enver Hoxha, Liri Gega, Ramadan Çitaku, etj. Kishte edhe një grup të tretë thuajse neutral në të cilin bënin pjesë Tuk Jakova, Ymer Dishnica, Bedri Spahiu, Hysni Kapo, Gogo Nushi, etj.

Në pleniumin e K.Q. të PKSH u goditën shumë krime e gabime të rënda që ishin bërë por edhe arritje të rëndësishme të Luftës NacionalÇlirimtare. Enver Hoxha gati u ç’kurorëzua nga posti i Sekretarit të Përgjithshëm të PKSH. Pranoi thuajse gjithçka për çfarë u akuzua. U krijua përshtypja e një “autokritike të sinqertë” kur në fakt ishte një lëvizje taktike e tij për të ruajtur kryesimin e PKSH e për të marrë pushtetin në Shqipërinë që po çlirohej. Kacafytja u la përgjysëm se ndërkohë Tirana ishte çliruar.

Kryeqyteti u përgatit për të pritur çlirimtarët e fitimtarët. Hynë aty me meritën e tyre të padiskutueshme se luftuan, u gjakosën e u vranë me pushtuesit për lirinë e Shqipërisë. Me veprën e tyre, heronjtë e dëshmorët që ranë nënshkruan pavdekësinë, ndërsa dhjetra mijra të tjerë që jetuan merituan respektin e mirënjohjen e brezave. Përvjetori i 71 i çlirimit të Tiranës është një rast që u jepet shqiptarëve që të kujtojnë të rënët e të nderojnë luftëtarët ende të gjallë të Luftës Antifashiste NacionalÇlirimtare si një manifestim e përbetim se vepra e tyre nuk do të harrohet kurrë.