Rama, ne që “s’e kuptojmë” dhe një “shengen” me kusht Serbisë

Prof. Fatos Tarifa

Ekzistenca e dy shteteve shqiptarë (Republika e Shqipërisë dhe Republika e Kosovës) në Ballkan është një paradoks, por një paradoks historik i domosdoshëm. Ai është një paradoks politik, ekonomik, kulturor, territorial e demografik. Ekzistenca e dy Gjermanive ka qenë, gjithashtu, një paradoks historik, me të gjithë elementët e mësipërm, edhe pse një paradoks i krijuar, i mbajtur në këmbë dhe i zgjidhur për shkak të faktorëve me përmasa e rëndësi planetare. Ekzistenca e dy Koreve mbetet po ashtu një paradoks, edhe ai historik, politik, ekonomik, kulturor, territorial e demografik. Të gjitha gjasat janë që edhe “paradoksi korean” të zgjidhet një ditë si ai gjerman, edhe pse në rrethana e për arsye krejt të tjera nga ato që çuan në ribashkimin dhe në normalizimin e Gjermanisë.

Po paradoksi i dy shteteve shqiptarë? Kryeministri Rama e justifikon projektin e “mini-Shengenit”, ndër të tjera, me argumentin se ky projekt rajonal do të hapë kufirin shtetëror mes Shqipërisë dhe Kosovës duke mos u dhënë shkas akuzave për krijimin e “Shqipërisë së Madhe”. Në një “Shengen ballkanik”, Shqipëria dhe Kosova eventualisht do të bëhen një.

Një utopi! Madje një argument i rrezikshëm.

Edhe më parë kam vënë në dukje se në konstelacionin e sotëm politik të Ballkanit nuk ka gjasa që kufijtë shtetërorë që ndajnë vendet e këtij rajoni të bien. E sotmja nuk është një botë “post-historike”, “post-Westfaline, në të cilën kufijtë shtetërorë të jenë bërë irrelevantë. As vetë Europa e bashkuar nuk përfaqëson një realitet të tillë “post-modern”. Ballkani është pjesë e kësaj bote, madje një rajon ende i trazuar i saj.

* * *

Bashkë me pohimin e mësipërm dëshiroj të bëj të qartë atë çka unë nuk them. Unë në asnjë mënyrë nuk bëj pjesë ndër ata njerëz që pjesëmarrjen e kryeministrit Rama në takimet dhe në negociatat me presidentin e Serbisë dhe me kryeministrin e Maqedonisë së Veriut për “mini-Shengenin” e quajnë “tradhëti kombëtare” dhe vetë zotin Rama një “tradhëtar”. Por përvoja historike dhe arsyeja më thonë se ai ka hyrë në një rrugë të gabuar, në një rrugë “dead end”.

Për z. Rama, autori i këtyre radhëve ndoshta bën pjesë ndër ata njerëz që, siç shprehet ai, e kritikojnë atë për shkak se “nuk kuptojnë”, ose nuk i kuptojnë synimet e vërteta politike të tij. Unë, sidoqoftë, besoj se ai nuk mendon vërtet kështu. Por, pa dyshim, ka njerëz, madje shumë të tillë, që nuk e kuptojnë kryeministrin Rama në këtë lëvizje politike të fundit të tij. Ndër ta ka edhe njerëz që dinë vërtet shumë më pak sesa ai, madje edhe të tillë që janë krejtësisht të painformuar e të paditur. Por jo të gjithë dinë dhe kuptojnë më pak sesa z. Rama. Një “self-aggrandisement” i tillë nuk do i shkonte për shtat kryeministrit të Shqipërisë.

Rama mund t’i injorojë (me të drejtë) dhe t’i përbuzë mendimet e shumë “opinionistëve” që e kundërshtojnë dhe e kritikojnë atë në ndonjë studio televizive, në ndonjë gazetë ose në portale online—jo rrallë me një gjuhë tendencioze, vulgare e të shëmtuar, të cilën nuk e pëlqejnë dhe nuk e pranojnë shumica e qytetarëve të këtij vendi—por z. Rama nuk mund t’i injorojë të gjithë, aq më tepër njerëzit më të arsimuar, njerëzit e ditur dhe ekspertët e vërtetë të këtij vendi.

Kjo është një dobësi e madhe e tij, që flet për një metodë dhe një praktikë drejtimi në punët e qeverisjes dhe në formulimin e politikave shtetërore që nuk është demokratike (pasi nuk lejon rrahje, shkëmbim dhe kundërshtim mendimesh e alternativash). Kjo është një metodë voluntariste, autoritariste dhe laissez-faire njëkohësisht. Një metodë drejtimi e tillë është, në fund të fundit, joproduktive. Ajo mund të krijojë imazhin e një lideri “të forte”, por nuk e bën atë një drejtues efektiv dhe me kohë e venit legjitimitetin e tij.

* * *

Unë në asnjë mënyrë nuk i mohoj arritjet e kryeministrit Rama në këta dy mandate të qeverisjes së tij, sidomos dy më kryesoret: transformimin urban dhe infrastrukturor të vendit, si dhe inicimin e reformës në drejtësi, e cila shpresoj të shkojë deri në fund pa u kompromentuar. Këto dy arritje të rëndësishme lidhen, pa dyshim, me vizionin e tij dhe me administrimin e punëve të shtetit nën drejtimin e tij.

Këto dy arritje të z. Rama do vihen në balancë me gabimet dhe dështimet e qeverisjes së tij në zgjedhjet e ardhshme parlamentare, por sot është ende herët të flitet për to. Sidoqoftë, në këtë pikë mund të them se qasja e z. Rama dhe veprimet e tij të derisotme në kuadër të nismës për krijimin e “mini-Shengenit” ballkanik janë të gabuara dhe mund të kenë rrjedhoja të padëshiruara, si për statusin dhe zhvillimin e mëtejshëm të Republikës së Kosovës, ashtu dhe për marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Kosovës. Sot, mosmarrëveshjet mes qeverive të vendeve tanë binjakë demokrafikë e kulturorë mund të mos jenë të theksuara, por ato mund të thellohen në të ardhmen nëse në Tiranë dhe në Prishtinë ata që drejtojnë punët e shtetit nuk venë interesin kombëtar në plan të parë.

* * *

Unë e di se, refraktar siç është ndaj kritikave për të dhe ndaj mendimeve të ndryshme prej bindjeve të tij, z. Rama mund t’i zgjedhë t’i injorojë edhe këto mendime të miat, siç ka bërë deri më sot thuajse me këdo e për çdo gjë. Dhe unë nuk dëshiroj të përsëris këtu argumentet e arsyeshëm që kanë dhënë të tjerë lidhur me këtë çështje. Reagimi energjik dhe kundërshtues në masë të gjerë ndaj qëndrimeve të tij duhet, të paktën, ta bëjë një drejtues qeverie të mendohet e të konsultohet. Sepse, e përsëris, jo të gjithë në Tiranë dhe në Prishtinë nuk e kuptojnë, jo të gjithë mendojnë gabim dhe jo të gjithë dinë më pak sesa z. Rama.

Në historinë 230-vjeçare të demokracisë më të madhe në botë, Shteteve të Bashkuara, vetëm një president, Donald Trump, ka qëlluar të besojë se vetëm ai i di të gjitha, se vetëm ai e di se cili është interesi kombëtar i Amerikës dhe se të gjithë ata që e kritikojnë dhe e kundërshtojnë janë gabim, madje edhe kur këta janë këshilltarët e tij, që ai vetë i ka zgjedhur ta këshillojnë. Shumë prej tyre, siç dihet, e kanë lënë presidentin Trump pasi ai nuk ka pasur nevojë për këshillat e tyre.

Po presidentët dhe kryeministrat tanë kush i ka këshilluar e i këshillon? Fatos Nano e thoshte hapur se ai i zgjidhte këshilltarët e tij jo që të merrte këshilla prej tyre si kryeministër, por që ai vetë t’u jepte atyre këshilla! Kur sheh se sa të rinj e pa përvojë në çështje administrative e diplomatike (nuk e di se sa të ditur) janë ai entourage që kryeministri Rama mban rreth tij si këshilltarë, nuk mund të mos kuptosh se diçka e rëndësishme nuk shkon me metodën e qeverisjes në këtë vend.

Të diturit dhe ekspertët e vërtetë, që këtij vendi nuk i mungojnë, nuk pyeten, atyre nuk u kërkohet këshillë dhe, përgjithësisht, mospërfillen, sepse ata nuk mund të jenë më të ditur sesa i pari i qeverisë.

* * *

Në këtë përfundim më solli, pa dashur, rrjedha e mendimeve, por dua të kthehem aty ku e nisa—paradoksi i dy shteteve shqiptarë dhe e ardhmja e tij në “Shengenin” e imagjinuar ballkanik. Marrëveshja e propozuar për krijimin e një “mini-Shengeni” rajonal, e cila duket se po konkretizohet si një platformë bashkëpunimi ndërshtetëror mes Serbisë, Maqedonisë së Veriut dhe Shqipërisë, nuk është rruga e duhur për normalizimin, integrimin dhe prosperitetin e Ballkanit Perëndimor, përderisa ajo e përjashton njërin prej dy shteteve shqiptarë, Kosovën. T’u thuash shqiptarëve, këtej dhe andej kufirit shtetëror mes dy republikave shqiptare, se pjesëmarrja e Kosovës në këtë nismë rajonale varet prej saj, është sa e gabuar, aq edhe e pavërtetë. Z. Rama i ka dëgjuar të gjithë argumentet që janë dhënë lidhur me këtë çështje, si në Tiranë, dhe në Prishtinë, por asnjë prej tyre, asgjë që s’është në mendjen e tij, nuk ka vlerë.

* * *

Unë do të sugjeroja një mënyrë më të arsyeshme për të krijuar këtë “Shengen” ballkanik, nëse ai do të rezultonte vërtet i dobishëm dhe i domosdoshëm, ndërkohë që të gjashtë vendit e Ballkanit Perëndimor janë në proces (katër prej tyre), ose synojnë (dy të tjerët) të integrohen në Bashkimin European. Në vend që merita dhe lidershipi i kësaj nisme t’i njiheshin Serbisë, e cila ka qenë historikisht arsyeja metafike e të gjitha tragjedive të popujve të Ballkanit, këtë nismë mund ta ndërmerrnin Shqipëria, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut dhe këtyre vendeve t’u bashkohej edhe Kosova.

Malazeztë dhe maqedonasit janë fqinjët imediatë të shqiptarëve që jetojnë në të dy republikat shqiptare, ndërsa Serbia nuk ndan një kufi shtetëror me Shqipërinë, ndërkohë që kufirin shtetëror që e ndan me Kosovën Beogradi nuk e njeh.

Podgorica dhe Shkupi e kanë njohur pavarësinë dhe sovranitetin e Kosovës në të njëjtën ditë (tetor 2008) dhe kanë marrëdhënie të mira me Prishtinën dhe me Shqipërinë dhe, ipso facto, bashkëpunimi mes Malit të Zi, Maqedonisë së Veriut, Kosovës dhe Shqipërisë dhe një marrëveshje rajonale, si kjo që është hedhur në tregun e ideve dhe në forumet rajonalë, do të ishin shumë më të natyrshme dhe realisht më të mundura sesa ajo që propozon Beogradi, duke vazhduar të refuzojë njohjen e sovranitetit shtetëror të Kosovës.

Ky mund të ishte, edhe pse në një kontekst historik e hapësinor krejt të ndryshëm, një farë “Beneluksi” apo “Shengeni” për këta katër vendi, që më vonë mund të zgjerohej në një projekt më të gjerë.

Përveç kësaj, këta janë katër shtete në të cilët jeton pjesa dërrmuese e shqiptarëve në Ballkan dhe bashkëpunimi rajonal mes tyre do të ishte në dobi të interesave kombëtare të shqiptarëve, jo vetëm në Shqipëri e në Kosovë, por edhe në Maqedoninë e Veriut e në Malin e Zi, ndërkohë që kjo nuk mund të thuhet për marrëveshjen e propozuar.

Kombet nuk kanë miq të përjetshëm; ata kanë interesa të përjetshme. Që intreresat e shqiptarëve të respektohen, të përfaqësohen e të mbrohen, ata nuk mund të përjashtohen nga proceset integruese në rajon. Dhe, nëse shqiptarët e Kosovës refuzojnë të bëhen pjesë e këtij projekti, arsyeja nuk është thjesht një çështje pëlqimi, ose zgjedhjeje nga ana e tyre, siç shprehet z. Rama, por pozita e pabarabartë e shqiptarëve të Kosovës dhe e republikës së tyre në raport me atë të dy shteteve të Ballkanit Perëndimor—Serbisë dhe Bosnje-Herzegovinës—që vazhdojnë të mos e njohin pavarësinë dhe sovranitetin e saj.

Nëse Shqipëria, Kosova, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut, shtete që e njohin njëri-tjetrin—dhe dëshirojnë të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin si palë të barabarta—do të krijonin “Shengenin” e tyre, Serbia dhe Bosnje-Herzegovina mund të ftoheshin t’i bashkëngjiten atij, por vetëm pasi qeveritë e këtyre dy vendeve ta kenë njohur Kosovën si një shtet ligjitimisht i pavarur dhe të duan të bashkëpunojnë me të. Pa këtë, nuk mund të ketë integrim të vërtetë të Ballkanit Perëndimor.

Kosova është shumë e rëndësishme në—dhe për—rajonin tonë. Ajo është edhe më e rëndësishme për Shqipërinë dhe për interesat e aspiratat kombëtare të shqiptarëve. Në fakt, Kosova është aleati i vetëm strategjik i vërtetë i Shqipërisë në Ballkan. Kosova nuk mund të neglizhohet për një projekt që kryesisht u shërben interesave të Serbisë.

* * *

Është bërë standarde shprehja se djalli fshihet në detajet. Unë nuk mund të them nëse ideja, apo nisma e “mini-Shengenit” është një ide ose një nismë djallëzore, për faktin e thjeshtë se, veç deklaratave euforike të politikanëve të angazhuar në të, mungesa thuajse e plotë e transparencës për këtë nismë na mban të gjithëve të painformuar.

Mbi të gjitha, unë nuk e di nëse platforma e një projekti si ky të jetë debatuar dhe miratuar paraprakisht në Kuvendin e Shqipërisë, siç është një detyrim ligjor për çdo qeveri që synon të nënshkruajë një marrëveshje ndërshtetërore me qeverinë e një vendi tjetër. Edhe vetëm ky fakt vë një pikëpyetje e madhe pas metanarrativës së “mini-Shengenit” ballkanik.

* * *

Botuar sot si kopertinë e Dita. Ndalohet kategorikisht ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë