Reforma shëndetësore dhe trashëgimia e inercisë së sistemit

Vërehet një pasion mediatik për t’iu kundërvënë investimit qeverisës për reformën  shëndetësore. Disa episode që ndodhin në spitale, konflikte pacientë-mjekë, marrje ryshfetesh, cilësi e dobët ose vonesa të shërbimeve të urgjencës, aksidente prej pakujdesisë së shërbimit, u “vishen”  programeve reformuese të sistemit. Gati-gati lihet të kuptohet se këto difekte janë pasojë e Rilindjes. Episodet e mësipërme nuk mund të mohohen. Por a mund të eklipsojnë ato reformën shëndetësore që ka nisur? 

Episodet apo proceset reformuese?

Në mjekësi, përmasa e pasojave nuk është në korrelacion me shkallën e gabimit profesional dhe njerëzor.  Për të njëjtën shkallë gabimi, që në një sektor tjetër mund të kalojë pa u ndier, në mjekësi pasojat mund të jenë fatale. Në asnjë rast tjetër, beteja midis jetës dhe vdekjes nuk është kaq e varur prej sjelljes apo shërbimit të një individi.  Është kjo specifikë e profesionit që ka prodhuar betimin e Hipokratit, një imperativ prej parashikimit se mjekët do ta kishin gjithnjë e më të vështirë tu rezistonin tundimeve e gabimeve në mijëvjeçarët që do të vinin.  Këtu nuk kam ndër mend aspak të çliroj mjekët e pakujdesshëm nga përgjegjësitë, në disa raste ligjore, madje edhe penale. Për më tepër që një pjesë e tyre i kanë kundërqëndruar reformimit të sistemit. Por episodet nuk duhet të konsiderohen si tendencë. Ato duhet të vihen në balancë me prirjet reformuese të sistemit.

Dy sfidantë të reformës

Reformat shëndetësore në çdo vend ecin paralel me përpjekjet për “sabotimin”  e tyre.  Për shembull, reformën e Klintonit e bllokuan tre faktorë të përgjithshëm dhe një specifik. Të përgjithshmit qenë: i) shoqatat profesionale të mjekëve; ii) shoqëritë farmaceutike; iii) shoqëritë e sigurimit. Faktori specifik qe monopolizimi i reformës prej Hillarit dhe shmangia e institucioneve.  Ky faktor i fundit në Shqipëri është jashtë kontekstit pasi nuk kemi asnjë përpjekje për personalizim të reformës. Po kështu, as faktori i tretë nuk ka shfaqur ndonjë prirje kundërvënëse ndaj reformës.  Industria e sigurimit të shëndetit, duke qenë në një nivel modest, nuk është shfaqur si një protagonist i jetës publike dhe as i reformave në vend. Në fakt, do të ishte mirë të shfaqej sepse do të shërbente si një oponent i fortë, sidomos për mbrojtjen, sigurinë dhe shëndetin në punë, të cilat në Shqipëri janë në nivele mesjetare. Në Shqipëri, si sfidantët më të mëdhenj po konturohen shoqëritë farmaceutike dhe kultura mbizotëruese brenda sistemit, e cila ruan dhe shfaq një inerci të fortë dhe të dukshme kundër reformës.

Industria farmaceutike përballë formalizimit të tregut të barnave

Në perceptimin e publikut, reforma shëndetësore pothuajse po barazohet me konfliktin midis qeverisë (Ministrisë së Shëndetësisë) dhe kompanive farmaceutike.  Ky konflikt buron nga konflikti midis  qëllimit të kompanive farmaceutike (maksimizimi i fitimit) dhe parimit të qeverisjes (garantimi i shëndetit publik dhe aksesi në shërbimet mjekësore  i të gjithë qytetarëve, pavarësisht aftësive paguese). Palët në këtë konflikt i kanë bërë të qarta qëllimet e tyre: qeveria po krijon mekanizma për të ulur çmimet e barnave, kompanitë farmaceutike kërkojnë që ky objektiv i qeverisë  të  mos u prekë fitimet. Asnjë retorikë nuk mund ta fshehë këtë synim të sektorit privat. Në fund të fundit, kjo është filozofia e ekzistencës së tij. Pra, nga njëra anë  qeveria e trajton këtë çështje si një politikë shëndetësore e sociale, nga ana tjetër industria farmaceutike operon me parimet e sipërmarrjes. Në këtë “ndeshje” qeveria nuk mund të tërhiqet për katër arsye: i) qeveria do të tregohej e pasinqertë me politikat dhe premtimet e saj programore; ii) në partneritetin midis sektorit publik dhe privat,  ky i fundit  duhet të tregojë me prova përgjegjësinë për shërbimet ndaj publikut; iii) në kohën e sotme përgjegjesitë sociale të sipërmarrjes private janë një dukuri normale, të cilat për më tepër duhet të karakterizojë sipërmarrjet që operojnë në sektorë të lidhur me shëndetin publik apo shërbimet jetesore bazë për popullsinë;  iv) tërheqja e qeverisë do të ishte në dëm të interesave të pacientëve, pensionistëve, qytetarëve dhe publikut.

Industria farmaceutike në Shqipëri ndodhet para sfidës. Me sa duket, kësaj industrie po i merr më shumë kohë dhe energji përshtatja me filozofinë e reformës shëndetësore. Mospërshtatja, e shoqëruar me skepticizëm, pasqyrohet në reagimin ndaj formalizimit të tregut të barnave, evazioni i të cilit kishte krijuar anomali në tregëtimin dhe çmimet e tyre. Por formalizimi nuk duhet të përjetohet në mënyrë kapriçioze nga industria farmaceutike e cila mund të shkaktojë rritjen e çmimit të barnave, duke sabotuar haptazi  filozofinë dhe përmbajtjen e reformës shëndetësore. Ndoshta në fillim, formalizimi i tregut dhe lufta kundër evazionit fiskal dhe doganor, mund të shkaktojë rritje sporadike të çmimit të disa barnave, të cilat mund të kenë hyrë në Shqipëri ilegalisht. Por në perspektivë afatgjatë formalizimi do të shërbejë si garanti kryesor i uljes së qëndrueshme të çmimeve. Sa më shumë që tregu formalizohet, aq më shumë çmimet do të ulen, përjashtuar çmimet e barnave që kanë hyrë deri tani ilegalisht. Në klimën e një tregu të formalizuar, edhe ato do të fillojnë të ulen shumë shpejt.

Në fokus përgjegjësitë e qverisjes, jo inercia e sistemit

Zakonisht njerëzit i shumëfishojnë kritikat ndaj sistemit pas ndonjë vizite të rastit në spital. Zymtia e tyre, përzier me episodet e mësipërme që revokojnë ekranet, nuk mundet veçse ta shtojnë trishtimin. Prandaj, vargun e Majakovskit “…të mërzitshëm si spitalet…” le ta lemë në mërzinë tij. Mjekët janë dhe do të mbeten po ata, por që mentaliteti i tyre duhet të ndryshojë.  Spitalet janë po ato, por që kanë nevojë për një menaxhim tjetër. Vetë sistemi është përgjithësisht po ai, por në ndeshje me sfidat e ndryshimit. Prandaj do të ishte më konstruktive oponenca ndaj filozofisë, ritmeve dhe përmbajtjes së reformës sesa loja mediatike e mërzitshme me episodet. Të parat janë përgjegjësi e qeverisjes,  e dyta inerci e sistemit.