“Profesor Fischer, le t‘i lexojmë si duhet dokumentet gjermane për datën e Çlirimit”

Duke marrë shkas nga qëndrimet e fundit të historianit amerikan Bernd J. Fischer, ku ai shprehet se bazuar në një dokument gjerman të luftës, largimi i Wehrmacht-it gjerman nga Shqipëria nuk ka ndodhur as në datën 28 dhe as 29 nëntor, por më 4 dhjetor 1944, mendoj se në këtë 70-vjetor të çlirimit të Shqipërisë dhe përfundimit të Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri, është me interes të ndalemi edhe njëherë në trajtimin e kësaj çështjeje, sigurisht duke qëndruar në rrafshin shkencor historik, larg interpretimeve politike apo zhurmave mediatike.

Trajtimi i kësaj ngjarjeje historike kërkon më tepër se një këshillim me një dokument të vetëm. Në një rezultat të saktë mund të arrihet vetëm duke bërë një analizë historiko-ushtarake të lëvizjes së trupave gjermane gjatë tërheqjes së tyre nga Shqipëria në fundnëntorin 1944, duke u bazuar në raportimet dhe urdhërat ditore të divizionit 297 të këmbësorisë gjermane si edhe në Ditarin Luftarak të Komandës së Lartë të Wehrmacht-it (ushtrisë) gjermane, pra nga burime të dorës së parë. E rëndësishme është të theksojmë se, raportimet në Ditarin Luftarak gjatë kohës së luftës- ose siç njihet në gjuhën ushtarake shqiptare, komunikata ditore, bëhet çdo mëngjes dhe në të përfshihen gjithë zhvillimet e 24 orëve të fundit. Po ashtu, kjo është një praktikë që ndiqet edhe sot e kësaj dite në çdo ushtri.

Pa dashur aspak të fyej Prof. Fischer-in, mendoj se ai është nxituar në përfundimin e tij se, Shqipëria është çliruar në datën 4 dhjetor 1944. Më tepër jam i habitur se si një profesionist i kësaj fushe sjell si argument vetëm një dokument, i cili është hartuar nga një oficer shtabi gjerman në vitin 1945 shumë larg Shqipërisë dhe për të cilin më e rëndësishme ishte përshkrimi i ngjarjeve në mënyrë përgjithësuese për periudhën e pushtimit gjerman në Shqipëri sesa detajet, siç janë datat. Ky raport njihet në Shqipëri qysh prej mesit të viteve 1970, kur nga arkivat franceze u blenë një sasi e konsiderueshme dokumentesh gjermane të luftës.

Në thënien e tij po ashtu ka një pasaktësi, ose ndoshta lihet i hapur një shteg për të dalë nga ndonjë ngatërresë e mundshme. Nëse ne kemi pranuar datën e çlirimit të qytetit të Shkodrës si datën e çlirimit të Shqipërisë, Fischer thotë se gjermanët u larguan nga Shqipëria më 4 dhjetor dhe nuk i referohet largimit të tyre nga Shkodra. Kështu që me të drejtë lind pyetja se, për cilën Shqipëri është fjala, për Shqipërine e 1913 apo për ndonjë më të kahershme?

Pavarësisht se Prof. Fischer nuk ka formimin e një historiani ushtarak, nuk besoj se ai nuk e di se Wehrmacht-i gjerman ishte një ushtri tejet e organizuar dhe që ka funksionuar si e tillë deri në ditët e fundit të luftës, në të cilën, raportimet ditore në Komandën e Lartë të Wehrmacht-it kryheshin me rigorozitet nga të gjitha frontet e luftës. Si ilustrim mjafton të përmendim faktin se, në hartat ku hidhej situata ushtarake në Komandën e Lartë të Wehrmacht-it në bunkerin e Führer-it në Berlin, nuk janë hedhur vetëm zhvillimet e javës së fundit të luftës. Këto harta (rreth 2200 të tilla), mbi të cilat nuk mungojnë edhe shënimet paranojake me laps të Hitlerit, janë edhe sot të ruajtura në Arkivin ushtarak të Freiburg-ut në Gjermani. Ky shembull, në ndryshim nga ajo çka ndodh te ne, është edhe një tregues i ndërgjegjes së lartë të ruajtjes së kujtesës historike.

Tashmë është i njohur fakti që në këto 20 vitet e fundit thuasje gjithë nivelet intelektuale të vendit janë përfshirë në një debat të gjerë për rivlerësimin e historisë. Historiografia është një shkencë më vete dhe si e tillë kërkon të studiohet nga profesionistë të kësaj fushe. Por, meqenëse kemi të bëjmë me një disiplinë shkencore të formimit të përgjithshëm, si gjatë debateve të ndryshme televizive ashtu edhe në shtypin e shkruar, hera-herës artikulohen dhe bëhen publike mendime apo qëndrime, të cilat shpesh nuk janë produkt i një trajtimi të mirëfilltë shkencor historik. Sigurisht që, çdo njeri me sadopak formim të përgjithshëm, ka një version të vetin për historinë – ç’ka është plotësisht e drejtë. Por, nëse këto këndvështime personale fillojnë e shiten si të vërteta dhe ndikojnë opinionin, mendoj se kjo gjë nuk i shërben shumë ruajtjes dhe trashëgimisë së kujtesës historike kombëtare. Prof. Fischer nuk bën pjesë në këtë grup njerëzish, prandaj lind pyetja nëse kjo është një lajthitje profesionale apo ai thjesht kërkon të tërheqë mbi vete vëmendjen e publikut.

Rivlerësimi i historisë është një proces krejtësisht normal dhe i nevojshëm në shkencat historike dhe nuk ndodh vetëm në Shqipëri. Po ashtu, edhe fenomeni i revizionizmit të historisë – ç’ka mjaft shqiptarë e shikojnë si një përmbysje të historisë, pra ajo që deri dje ishte e bardhë, tash është e zezë dhe anasjellas, po ashtu nuk është një fenomen veç shqiptar. Ajo çka është shqiptare është politizimi dhe radikalizimi i tejskajshëm i trajtesave historike dhe deformimi i historisë.

Si pasojë e politizimit të historisë gjatë sistemit komunist, procesit të rivlerësimit të historisë i janë nënshtruar gjithë vendet e Europës Lindore. Në ndyshim nga Shqipëria, ku tashmë prej mëse 20 vjetësh ende diskutohet për datën e çlirimit të saj, 28 apo 29 nëntor dhe së fundmi edhe 4 dhjetor 1944, historianët e këtyre vendeve kanë arritur të dalin në një version të pjekur shkencor për ngjarje të ndodhura gjatë Luftës së Dytë Botërore, madje edhe për ato që i kalojnë përmasat e datës së një feste çlirimi. Nëse në këto vende u ngritën komisione gjithpërfshirëse historianësh, në Shqipëri ende nuk ndodh kjo. Për fat të keq kostatojmë se, edhe në konferencën shkencore që Akademia e Shkencave po organizon në kuadër të 70-vjetorit të çlirimit mungojnë historianët ushtarakë, ndonëse aktiviteti i kushtohet pikërisht luftës. Kësisoj, dikush që nuk mund të kuptojë specifikat e historisë ushtarake na suprizon me teza të reja- siç është kjo e 4 dhjetorit 1944- apo ndonjë tjetër, i cili rreket të shpjegojë organizimin e luftës për çlirimin e Tiranës me parimet e strategjisë Klausewitz-iane, a thua se drejtuesit partizanë vinin fill nga Akademia Prusiane e Luftës.

Por çfarë thonë dokumentet/ raportet ushtarake gjermane për ditët e fundit të qëndrimit të Wehrmacht-it gjerman në Shqipëri? A janë këto zhvillime të mirëdokumentuara?

Pas tërheqjes së gjermanëve më 17 nëntor 1944 nga Tirana, më 22 nëntor, trupat e mbetura të Korparmatës XXI arritën në qytetin e Shkodrës. Të gjendur në kushte të vështira dhe nën një presion të vazhdueshëm luftarak nga forcat partizane, Komandanti i Përgjithshëm Gjerman i Juglindjes shkoi më 22 nëntor 1944 në Shkodër dhe mori vendimin që tërheqja të mos bëhej përgjatë bregdetit sepse rruga ishte shumë e rrezikuar nga partizanët malazezë dhe trupat të ktheheshin në Podgoricë dhe të vazhdonin tërheqjen në drejtimin Ura e Bioçes – Vjetarnik – Kolashin – Prijepolje (Serbi), ku do të bashkoheshin me trupat e tjera gjermane që tërhiqeshin nga Maqedonia.

Pavarësisht se kjo rrugëtërheqje ishte tepër e vështirë për t’u ndjekur, sepse në të kishte shumë ura dhe po ashtu rruga ishte shumë e ngushtë, ky ishte opsioni më i përshtatshëm. Më 22 nëntor, pararoja e Grupimit të Forcave Tokësore E, që tërhiqej nga Greqia arriti në Sarajevë dhe krijoi kështu një pikëmbështetje për tërheqjen e trupave gjermane nga Shqipëria. Fati i tërheqjes dhe shpëtimi i trupave të Korparmatës Malore XXI. përcaktohej nga ura e Bioçes, pranë Podgoricës, e cila ishte shkatërruar nga partizanët jugosllavë dhë duhej që së pari të rindërtohej. Le të shikojmë raportimt ditore të Komandës së ushtrisë gjermane në 2-3 ditët e fundit, para se të largohehsin nga Shkodra.

Situata e trupave gjermane të «ngecura» në Shkodër si pasojë e bllokimit të rrugës së tërheqjes, raportohet në Ditarin Luftarak të Komandës së Lartë të Wehrmacht-it edhe në datën 27 nëntor 1944. Në të shkruhet: “Fronti i Adriatikut: Korparmata Malore XXI: presion i vazhdueshëm i bandave (partizanëve – M.K) në pozicionin pengues në jug të Shkodrës. Në jugperëndim të Podgoricës rritje e intensitetit luftarak. […] Zgjerim i pozicioneve tona në kryeurën Bioce.”

Në raportimin sekret të Komandantit të Përgjithshëm të Juglindjes të datës 30.11.1944 për situatën e 24 orëve të kaluara, pra për datën 29 nëntor shkruhet: “[…] b) Fronti i Adriatikut: Korparmata XXI Malore: Shkodra u lëshua, praparoja e div. 297 arriti në Koplik (15 km në veri – veriperëndim të Shkodrës) […].”

Pra, praparoja e div.297 në datën 29 nëntor ishte ende në Koplik, duke vazhduar tërheqjen dhe siguronte njëherazi lëvizjen e kolonës gjermane nga shpina. Po ashtu, data e largimit të Wehrmacht-it nga Shkodra është e shënuar edhe në dokumentet e div. 297 dhe 181. të këmbësorisë gjermane. Arritja në këtë përfundim nuk është aspak e vështirë – siç thotë Prof. Fischer. Sigurisht që në këtë përfundim

arrihet duke bërë një analizë si mësipër, pasi është absurde të pretendohet ekzistenca e ndonjë dokumenti gjerman të kohës së luftës ku të shkruhet me gërma të mëdha se “ne ikëm në këtë apo atë datë nga Shqipëria apo që Shqipëria u çlirua në këtë datë”.

Ballafaqimi me dokumentet ushtarake gjermane nuk le asnjë shteg për të dyshuar se data 29 nëntor është de facto data e largimit të tyre nga Shkodra dhe njëherazi data e çlirimit të Shqipërisë, siç do të përcaktohej nga fituesit e luftës. Të dy këto aspekte janë të pranishme. Themi u larguan sepse dihet që, gjermanët ishin në tërheqje në të gjithë frontet e luftës. Po ashtu u çliruam, sepse sado modeste që mund të ishte kjo përpjekje, ishte e rëndësishme që Shqipëria u radhit në koalicionin botëror antifashist.

Një ditë më pas, më datën 28 nëntor po në këtë ditar raportohet: “Fronti i Adriatikut: Presion i vazhdueshëm i bandave ndaj pozicioneve penguese në jug të Shkodrës. Një regjiment i Korparmatës XXI, filloi nga Bioçe më datën 28.11 herët, lëvizjen për të hapur rrugën deri në Matesevo.”

Në këto kushte, situata ishte përmirësuar disi për gjermanët, sepse rajoni në të cilin ndodhej ura strategjike ishte siguruar dhe rruga po çahej me luftim edhe nga drejtimi tjetër. Hapja e rrugëtërheqjes nga të dyja krahët është një metodë që u aplikua me sukses nga gjermanët gjatë luftës.

Në Ditarin Luftarak të Wehrmacht-it të datës 29.11.44 shënohet: „Fronti i Adriatikut: Pozicioni pengues Shkodra është lëshuar nën presionin e bandave në mbrëmjen e datës 28.11. […] Një kompani turkmene dezertoi dhe kaloi te armiku. Sulmet e bandave ndaj kryeurës Bioçe janë sprapsur. Hapja e rrugës së tërheqjes është kryer deri në rajonin e Klopotit.“

Pra, siç lexojmë dhe nëse bëjmë një analizë historiko-ushtarake të situatës, në mbrëmjen e datës 28 nëntor trupat gjermane filluan të lëshojnë pozicionet e tyre në rrethinat e qytetit. Për këdo që kupton sadopak nga arti ushtarak, është e qartë që tërheqja me luftim është një nga llojet më të vështira të luftimit, sepse duhet të maksimizohet koordinimi i lëvizjes me zjarrin ndaj kundërshtarit. Pra, për t’u shprehur më qartë për lexuesin e thjeshtë: largimi i gjermanëve nga Shkodra nuk duhet menduar si një udhëtim i shpejtë mes për mes qytetit brenda një ore – siç mund ta kryejmë sot me një autokolonë ushtarake në kohë paqeje – por si një shkëputje e ngadaltë nga kundërshtari sipas planit të tërheqjes, duke ndjekur me rreptësi kohën, intervalet dhe radhën e tërheqjes (pararoja, forca kryesore, praparoja) së trupave nga pozicionet. Kësisoj, praparoja e div. 297 të këmbësorisë u largua nga qyteti i Shkodrës duke gdhirë 29 nëntori.

*Faksimilet e raportimt ditor të Komandës së ushtrisë gjermane në 2-3 ditët e fundit, para se të largohehsin nga Shkodra i gjeni në versionin print të gazetës.