Rexhep Qosja për filmat e komunizmit, letërsinë dhe një polemikë me Ismail Kadarenë

 

Në këtë pjesë të tretë dhe të fundit të kësaj interviste të gjatë me Akademikun Rexhep Qosja trajtohet debati i kohëve të fundit pas propozimit për ndalimin e filmave të realizuar në vitet e socializmit. Argumentet e profesorit kundër ndalimit të këtyre filmave dhe një përballje me Ismail Kadarenë mbi këtë temë. Një analizë për krijimtarinë e asaj periudhe në letërsi, shkencë dhe arte dhe çfarë synimesh politike fshihen në këtë fushatë të paprecedentë. Pse Profesor Qosja i konsideron të paarritshëm krijuesit e djeshëm…

Intervistoi Xhevdet Shehu

 

(Vijon nga numri i kaluar)

Zgjatimet komuniste në filma dhe zgjatimet staliniste në letërsi

– Tani, i nderuar Profesor Qosja, po ju bëj një pyetje që duket jashtë kontekstit, por unë mendoj se është një vijimësi e natyrshme për çështjet që biseduam, pasi mendoj se duket si e fabrikuar në çadrën e bulevardit. Është hapur një debat, madje ka dhe një nismë zyrtare për ndalimin e filmave të prodhuar në kohën e diktaturës. Në fakt, thuajse e gjithë trashëgimia jonë filmike përmblidhet në krijimtarinë e asaj periudhe. Dua të di vlerësimin tuaj për ata filma dhe për këtë nismë?

 

-Pavarësisht prej kohës kur bëhet, pavarësisht në çfarë kontekstesh politike, ideologjike, shoqërore, kulturore, fetare, shtetërore bëhet, pavarësisht prej nivelit a statusit shoqëror të atyre që e bëjnë, censura është institucion famëkeq, prandaj edhe komprometues për ata që e bëjnë, për politikën, ideologjinë, kulturën, shtetin që e bëjnë! Sipas bindjes sime, Shqipërisë dhe shqiptarëve nuk u është dashur aspak, bash aspak, nisma për ndalimin e një numri të filmave, kurse të shfaqjes me shpjegime të veçanta i një numri tjetër të filmave të krijuar në kohën e komunizmit.

Nisma për ndalimin, në të vërtetë për censurimin e tillë të filmave është një nismë, që mbështetet në zhvlerësime kryekëput politike e ideologjike të filmave të asaj kohe. Për ta thuhet se janë “zgjatime të natyrshme të ideologjisë komuniste”, që përbëjnë “një provokim të rëndë për një pjesë të popullit tonë dhe, në përgjithësi, për higjienën mendore e shpirtërore të çdo qytetari normal”! Normal!!!

Kjo nismë për ndalimin, në të vërtetë për censurimin e tillë të filmave, siç e ka vërejtur Moikom Zeqo, megjithatë, godet dhe letërsinë, krijimtarinë artistike dhe krijimtarinë shkencore në gjuhën shqipe në përgjithësi në Shqipëri dhe në Kosovë. Filmi është art, art i popullarizuar, por arte janë edhe letërsia, edhe muzika, edhe piktura po aq të popullarizuara. Ajo që nismëtarët e censurës së filmave e thonë për filmat, prandaj, mund të thuhet edhe për artet e tjera, sidomos, për letërsinë dhe muzikën, rrjedhimisht do të mund të dilte, prandaj, edhe kërkesa për ndalimin e tyre, sikundër për filmat.

Ajo që ata nismëtarë e thanë për filmat, që s’e kanë thënë, por do të mund ta thoshin edhe për letërsinë e muzikën, mund të thuhet edhe për shumë vepra nga fusha e shkencave shoqërore të krijuara në kohën e komunizmit në Shqipëri dhe në Kosovë.

Përkrahje të veçantë nismës për ndalimin e disa filmave dhe censurimin e veçantë të disa të tjerëve, i dhanë edhe disa krijues të njohur, e mes tyre edhe të tillë, veprat e të cilëve janë skenarizuar dhe filmuar asokohe. Njëri ndër ta, përpos të tjerash, tha:

“Në filmat tonë nuk kishte humanizëm, nuk kishte histori dashurie, por kishte egërsi (…)!”

Ç’është e vërteta në ata filma kishte edhe humanizëm edhe histori dashurie.

“Është krejtësisht e pahijshme, e pamoralshme, e patolerueshme, tha më tej ai, që spektatori shqiptar t’i shohë ata filma, ku ka personazhe, fëmijë që spiunojnë në favor të regjimit…!”

Të gjitha ato që thanë për filmat e kohës së komunizmit ata që e dhanë nismën për ndalimin e censurimin e tyre, dhe të gjitha ato që thanë për filmat ata që e përkrahën nismën për ndalimin dhe censurimin e tyre, dhe të gjitha ato që tha ai dy fjali të të cilit u cituan më lart mund të thuhen edhe për një varg vjershash, poemash, tregimesh, romanesh, dramash, sprovash, letrare dhe trajtesash, studimesh, monografish shkencore të shkruara shqip në atë kohë.

Ç’është romani Dimri i madh? Padyshim “zgjatim i natyrshëm i komunizmit”, në të vërtetë “zgjatim i natyrshëm i stalinizmit”! Ç’është romani Dasma? Padyshim zgjatim i natyrshëm i maoizmit, domethënë i politikës dhe ideologjisë së revolucionit kulturor kinez!

Ç’janë edhe disa romane të tjera, disa tregime, disa vjersha e poema dhe disa sprova e artikuj publicistikë të këtij autori e të disa autorëve të tjerë? Zgjatime të politikës dhe të ideologjisë staliniste, zgjatime me të cilat glorifikohet lufta e klasave, roli i proletariatit në botë, socializmi stalinist dhe mohohen rendet politiko-shoqërore, ekonomike dhe kulturore borgjeze, domethënë perëndimore, duke përfshirë këtu edhe letërsinë moderne dhe në përgjithësi artet moderne!

Ndalimi dhe censura e filmave të krijuar në kohën e komunizmit, që predikojnë autorët e nismës, objektivisht cenon rëndë kështu edhe një pjesë të krijimtarisë të një vargu krijuesish të tjerë letrarë, artistikë e shkencorë.

E kjo do të thotë ndryshim i historisë, shfytyrim i saj dhe i së vërtetës. A mund të fshihen historia dhe e vërteta? Unë them: jo dhe jo.

– Këtë nismë për ndalimin e filmave, Artisti i Popullit Piro Milkani, por edhe të tjerë artistë të mëdhenj si Reshat Arbana, Luftar Paja etj., e kanë quajtur një nismë gebelsiane. A nuk duket se ka teprim në këtë etiketim të nismës? Në fund të fundit, duhet ta ruajmë apo ta zhdukim këtë trashëgimi që aktualisht e kemi?

-Jam kundër çdo ndalimi të veprave artistike e shkencore. Jam kundër çdo censure ndaj veprave artistike dhe shkencore. Çdo periudhë, çdo epokë, çdo kohë historike ka artet e veta dhe shkencat e veta, me të arriturat, me vlerat dhe me të metat e tyre. E ato të meta mund të jenë artistike kur është fjala për artet dhe shkencore kur është fjala për shkencat. Por ato të meta mund të jenë të shkaktuara prej dhuntisë së paktë të krijuesit, prej kufizimeve politike, ideologjike, partiake, fetare, e kufizimeve të tjera dhe kjo domethënë prej përkatësive të ndryshme të krijuesve të tyre.

Ato, të gjitha, me të mirat dhe të metat e tyre, me vlerat dhe kufizimet e tyre janë dëshmi artistike dhe shkencore dhe kulturore dhe dokumentare e asaj periudhe, asaj epoke, asaj kohe. T’i ndalosh, t’i censurosh domethënë të ndalosh, të censurosh, të paragjykosh, të thjeshtësosh, të varfërosh të kaluarën tënde, traditën tënde, kulturën tënde!

Pas përimtimeve të përgjithshme shkencore, kulturore, qytetëruese të përvojave të veta të hidhura të shekujve të shkuar para dhe pas Inkuizicionit, Evropa dhe Amerika kanë hequr dorë prej mohimit e ndëshkimit të heretikëve dhe të heretizmit. Para pak ditësh lexova se vepra e Hitlerit Lufta ime, që përfaqëson Manifestin e politikës dhe ideologjisë së tij naziste, raciste, antisemite, që ka prodhuar tragjedinë e madhe të quajtur Lufta e Dytë Botërore, është botuar e ribotuar katër herë gjatë vitit 2016 në Gjermani. Në qoftë se nuk gabohem ajo u botua edhe në Shqipëri. Ene, e një numër i intelektualëve tanë, një numër i shkrimtarëve tanë, ç’bëjnë e ç’kërkojnë? Nuk kërkojnë të ndalohet vepra e Hitlerit, po kërkojnë të ndalohen e të censurohen filmat tonë sepse na qenkan zgjatime të komunizmit, sepse në ndonjërin prej tyre paska fëmijë që spiunojnë në “favor të regjimit”, se, po të spiunonin në favor të armiqve të regjimit, nuk do të duhej të ndaloheshin!

Paragjykimet e ndryshme, leverditë e ndryshme, mosdurimet e ndryshme na bëjnë sot të harrojmë se në atë kohë kur janë krijuar filmat që disa censorë kërkojnë të ndalohen e të censurohen janë krijuar edhe filma me vlerë artistike edhe filma të dobët, janë krijuar vepra letrare me vlerë artistike dhe me vlera modeste, a pa farë vlere, janë krijuar vepra shkencore me rëndësi të madhe shkencore dhe pa vlera shkencore.

Në atë kohë, në kushte të diktaturës, disa nga krijuesit e kanë pasur shumë vështirë, kanë vuajtur dhe janë rrezikuar. Por, kanë krijuar dhe ne duhet të kemi nderim për ta e për krijimtarinë e tyre.

Krijuesit e djeshëm ende të paarritshëm sot

Ne duhet të pyesim veten dhe njëri-tjetrin sot: pse edhe njëzet e shtatë vjet pas rënies së komunizmit romanet më të mira, dhe poezitë më të mira, dhe tregimet më të mira në gjuhën shqipe, janë romane, poezi dhe tregime që u shkruan e u botuan në atë kohë.

Ne duhet të pyesim veten dhe njëri-tjetrin sot: pse trajtesat, studimet, monografitë më të mira, më të rëndësishme shkencore mbi gjuhën shqipe, mbi historinë shqiptare, mbi kulturën shqiptare, mbi letërsinë popullore shqipe, mbi etnografinë  shqiptare, mbi muzikën shqiptare, mbi kulturën popullore shqiptare në përgjithësi u shkruan në atë kohë, që po e dënojnë sot siç po e dënojnë edhe disa që ishin idhuj shumë të privilegjuar të pushtetit të asaj kohe?

Ne duhet të pyesim veten dhe të pyesim njëri-tjetrin sot: pse edhe njëzet e shtatë vjet pas rënies së komunizmit regjisorët tanë më të mirë janë Dhimitër Anagnosti, Piro Milkani, Xhanfize Keko, Kristaq Dhamo, Mevlan Shanaj, Viktor Gjika, Mihallaq Luarasi, Saimir Kumbaro, e të tjerë, kurse aktoret më të çmuara e aktorët më të çmuar, unë them të gjithmonshëm e të gjithmonshme, në historinë e kinematografisë dhe të kulturës shqiptare janë: Robert Ndrenika, Prokop Mima, Naim Frashëri, Sandër Prosi, Kadri Roshi, Ndrekë Luca, Margarita Xhepa, Timo Floko, Tinka Kurti, Rikard Larja, Roza Anagnosti, Edi Luarasi, Violeta Manushi, Reshat Arbana, Luftar Paja, Mirush Kabashi, Mevlan Shanaj. E të tjerë, e të tjerë. Të më ndjejnë edhe shumë të tjerë që s’po ua përmend emrat.

Ata janë bërë regjisorë të çmuar sepse kanë bërë regji edhe të filmave me vlera artistike, sepse kanë bërë regji edhe të filmave me rëndësi estetike, kuptimore dhe etike në kushte shumë kufizuese për lirinë krijuese.

Ata janë bërë aktorë të çmuar dhe ato janë bërë aktore të çmuara sepse kanë interpretuar me dhunti të veçantë role në filma të vlefshëm, artistikisht dhe historikisht të rëndësishëm, në kushte shumë kufizuese edhe për ta e për to.

Ne duhet të pyesim veten dhe njëri-tjetrin sot pse edhe njëzet e shtatë vjet pas rëniesë së komunizmit nuk kemi shkrimtarë me dhuntinë e dëshmuar dhe me rëndësinë artistike e historike të veprës së tyre siç janë Petro Marko, Jakov Xoxa, Dritëro Agolli, Ismail Kadare e mandej Sterjo Spasse, Sabri Godo, Qamil Buxheli, Fatos Arapi, Vath Koreshi, Skënder Drini, Vedat Kokona, Dhimitër Xhuvani, Fatos Kongoli, Frederik Reshpja, Ndoc Gjetja, Xhevahir Spahiu, Moikom Zeqo, Anton Papleka, Zija Çela…

Ne duhet të pyesim veten dhe njëri tjetrin sot: pse edhe njëzet e shtatë vjet pas rënies së komunizmit nuk kemi studiues shkencorë meprestigjshkencor e kulturor kombëtar siç janë Eqrem Çabej, Aleks Buda, Hasan Ceka, Skender Anamali, Luan Omari, Androkli Kostallari, Dhimitër Shuteriqi, Shaban Demiraj, Mahir Domi, Jup Kastrati, Vehbi Bala, Muzafer Korkuti, Kristo Frashëri, Arben Puto, Stefanaq Pollo, dhe bashkëkohësit e tjerë dhe pasardhësit e mëhershëm a më të vonshëm siç janë, Qemal Haxhihasani, Zihni Sako, Ramadan Sokoli, Rrog Zojzi, Mark Tirtja, Kareman Ulqini, Andromaqi Gjergji, Stefan Prifti, Fatmir Agalliu, Etëhem Lika, Mehmet Çeliku, Kolec Topalli, Seit Mansaku, Enver Hysa, Rami Memushaj, Valter Memisha, Gazmend Shpuza, Zija Xholi, Kristaq Prifti, Selami Pulaha, Petrika Thëngjilli, Selim Islami, Ana Lalaj, Marenglen Verli, Valentina Duka, Jorgo Bulo, Klara Kodra, Floresha Dado, Gjergj Zheji, Alfred Uçi, Nasho Jorgaqi, Moikom Zeqo, Ali Xhiku, Neritan Ceka, Jorgji Gjinari, Anastas Dodi, Jani Thomai, Xhevat Lloshi, Emil Lafe, Mehmet Çeliku, Gjovalin Shkurtaj, Remzi Përnaska, Paskal Milo, Pëllumb Xhufi, Romeo Gurakuqi, Afërdita Onuzi, Ramazan Bogdani, Vasil Tole. Të më ndjejnë edhe shumë të tjerë që s’po ua përmend emrat – edhe shumë autorë të veprave artistike figurative dhe muzikore.

Hiqni veprat e këtyre studiuesve dhe të këtyre artistëve, hiqni veprimtarinë e tyre arsimore, kulturore, kombëtare dhe shihni çka do të mbetet!

Kur të përgjigjemi drejt, ndershëm, pa paragjykime, pa koniunkturizëm kombëtar e ndërkombëtar në këto pyetje, ne do të heqim dorë prej famëkeqes së quajtur censurë, prandaj edhe prej ndërmarrjeve që varfërojnë kulturën tonë, trashëgiminë tonë dhe dëshmitë artistike e shkencore të identitetit dhe të qenies sonë.

Dhe do të sillemi siç sillen popujt me tradita të mëdha kulturore ndaj arteve e shkencave të tyre: siç sillen gjermanët që s’mendojnë të ndalojnë a të censurojnë dokumentarët e Leni Rifenshtalit, apo ish sovjetikët që nuk ndalojnë a censurojnë filmat e Sergej Ajzenshtajnit, Dziga Vertovit, Vselovod Pudovkinit e romanet e Shollohovit, të Pasternakut, të Leonovit, të Fadejevit e të tjerëve.

Ne s’guxojmë të harrojmë se aty ku kërkohet dhe zbatohet censura, aty shpesh kërkohet dhe zbatohet dhuna. Jo rastësisht në pjesën më të madhe të deklaratave politike të kryetarëve të Partisë Demokratike të Shqipërisë sot shprehet dhunë – dhunë politike dhe dhunë e përgjithshme! Dhunë që ushqehet edhe nga këto e veprime të ngjashme si këto.

Jo rastësisht një numër mediesh në Shqipëri dhe në Kosovë, si mjete të blera, të shantazhuara a të frikësuara prej partive, ushtrojnë dhunë jo vetëm politike! Jo rastësisht edhe disa individë – gazetarë e gazetare e të tjerë predikojnë dhunë.

Publicisti që kërkoi të ushtrohet dhunë, të bëhet atentat ndaj ambasadores së Bashkimit Evropian në Shqipëri, Romana Vllahutin, në të vërtetë ishte zbatues i fyerjeve dhe dhunës retorike që ndaj kësaj diplomateje dhe jo vetëm ndaj saj më parë në të vërtetë ishte bërë në çadër prej kryetarëve të PD-së?

E ç’bëjmë ne? Ç’bëjnë intelektualët tanë? Ç’bëjnë krijuesit tanë? Ç’bëjnë intelektualët që dikur quheshin koka e popullit? Herët më të shpeshta ose heshtin ose bëjnë çka u bë në letrën me të cilën u mbrojt ambasadorja Romana Vllahutin, u mbrojt prej sulmit të individit, publicist, që vetëm mund të flasë e nuk mund të bëjë asgjë sepse nuk ka fare pushteti, por nuk u mbrojt prej sulmeve të atyre që e sulmuan, e fyen të parët, nuk u mbrojt prej sulmeve të atyre që ishin faktorë kryesorë që nxitën atentat ndaj saj, nuk u mbrojt prej kryedhunëtarëve politikë në jetën politike e shoqërore sot në Shqipëri, me ndikim edhe në Kosovë! Të këtilla ishin dhe vazhdojnë të jenë mbrojtjet e një numri të intelektualëve tanë: mbrojtje të servilëve që puthin duar të pushtetarëve e damkosin e denoncojnë shërbyesit e tyre politikë!

-Ju faleminderit Profesor në emër të stafit dhe lexuesve të shumtë të gazetës sonë për këtë intervistë të gjatë analitike në ‘DITA’ për aktualitetin politik shqiptar në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni!