Rreth nyjes gordiane të Gjuhës Shqipe

Intervistë me Prof. Aristotel Spiron

 

Qëndroj shumë larg asaj plehnaje toksike përrallëtarësh vetabuzues, që mund t’i quaja në mënyrë figurative “xhihadistë të albanologjisë”. Kësaj fare pseudoprofetësh për fat të keq i jepet vend dhe kohë televizive duke ulur deri në fund nivelin intelektual dhe duke komprometuar rëndë cilësinë dhe besueshmërinë e këtyre medieve.

 

Kur para afro tridhjetë vjetësh nëse dëgjoje Aristotel Spiron (atë kohë pedagog i lëndës së “Gramatikës historike” në Universitetin e Elbasanit) të tregonte se kishte gjetur një tjetër shpjegim për nyjat e shqipes dhe për morfologjinë e saj, kjo do të tingëllonte gati si herezi. Nyjat ishin një problem shekullor i pazgjidhur i gramatikës historike të shqipes. Ishin ato katër fjalëza (i, e, të, së), që vendosen para mbiemrave, përemrave dhe emrave në rasën gjinore, por bashkë me to ishin edhe nyjat e prapme apo mbaresat shquese -i (djal/i), -u (shok/u), a- (vajz/a), -t(ë) (krye/t) me format e tyre rasore. Një diskutim i zjarrtë kishte përfshirë gjuhëtarët albanologë, të cilët ishin ndarë në dy grupe, në varësi të përparësisë kohore që i njihnin shfaqjes së nyjave. Një pjesë gjuhëtarësh (Çabej, Demiraj, Topalli) mendonin se në fillim u shfaq nyja e prapme dhe pas saj nyja e përparme, ndërsa gjuhëtarë të tjerë (Pedersen, Graur, Riza, Bokshi) mendonin të kundërtën, domethënë se më parë u shfaq nyja e përparme dhe vijimisht nyja e prapme. Duhej të kalonin shumë vite që më në fund të dilte në dritë studimi i Aristotel Spiros për nyjat në gjuhën shqipe, i botuar nga Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë (2021). Gjatë kësaj kohe Aristotel Spiro ka kryer mjaft studime për shqipen, jo vetëm për nyjat, por është shprehur edhe për çështje teorike e praktike të alfabetit, të drejtshkrimit, por sidomos ka dalë hapur disa herë në mbrojtje të gjuhës letrare kombëtare apo shqipes standarde. Gjithsesi, tema e tij më e dashur kanë qenë nyjat e shqipes.

Studimi i sapobotuar “NYJAT NË GJUHËN SHQIPE” shënon një ngjarje me shumë rëndësi në historinë e mendimit gjuhësor shqiptar.

Duke dalë nga shtypi në këto ditë të nxehta e të rënduara psikologjikisht për opinionin e gjerë, i cili nëpërmjet mediave përballet vetëm me episode aksidentesh tragjike, vrasjesh kriminale etj., botimi përbën një ngjarje me rëndësi për gjithë shoqërinë shqiptare. Kurorëzimi i këtij botimi të suksesshëm për albanologjinë dëshmon se, veç ca emrave kriminelësh apo pushtetarësh të rënë pre e reformës në drejtësi dhe të prangosur si të korruptuar që mbushin me bollëk kronikat e lajmeve këto ditë, ka edhe një Shqipëri tjetër me njerëz që i kanë dalë për zot ta fisnikërojnë me punë të palodhur studimore shkencore. Profesor Aristotel Spiro me punimin e tij ”NYJAT NË GJUHËN SHQIPE” është një i tillë.

Duke qenë se prej kohësh e prisnim daljen në dritë të këtij studimi me vlerë, me të mësuar lajmin e botimit nga Akademia e Shkencave nxituam që t’i merrnim një intervistë autorit, të bindur se me këtë mënyrë do t’i vijmë në ndihmë një publiku më të gjerë dhe veçanërisht atij që interesohet për çështjet e gjuhësisë e të albanologjisë. Të vetëdijshëm se biseda për një studim të tillë shkencor prej rreth 500 faqesh është shumë e vështirë të trajtohet me një gjuhë të thjeshtë që kërkon lexuesi i gjerë e që ndoshta  nuk e ka një përgatitje, apo, si të themi, një edukim teorik për çështje të gjuhësisë, gjithsesi vendosëm që, përveç lajmit të mirë për suksesin më të fundit të shkencave albanologjike, lexuesit e gazetës DITA të jenë të parët që të njihen edhe me bisedën që zhvilluam me autorin e kësaj arritjeje, të mirënjohurin (jo vetëm në qarqet akademike shqiptare, por edhe më gjerë në botë) Prof. Aristotel Spiron.

Më poshtë vijon intervista.

Intervistoi Xhevdet Shehu

 

 

Xhevdet Shehu: Prof. Spiro. Së pari dua t’ju uroj për botimin nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë të librit tuaj “NYJAT NË GJUHËN SHQIPE”.  Dimë që me nyjat e shqipes janë marrë emra të mëdhenj të albanologjisë: Pedersen, Çabej, Riza, Demiraj, Bokshi, Topalli etj. A është studimi juaj edhe një libër tjetër për nyjat e shqipes? Çfarë të reje sjell ai?

Aristotel Spiro: Ky libër është kurorëzimi i një pune hulumtuese të shtrirë në gati tri dekada. Të flasësh për nyjat e shqipes është një punë fort e vështirë. Siç e thoni edhe ju, emrat më të mëdhenj të albanologjisë janë marrë me këtë çështje, por problemet kishin mbetur të pazgjidhura. Kjo ka qenë arsyeja që më shtyu të merrem me studimin e nyjave: më intrigoi bukuria e sfidës hulumtuese dhe mendimi se përmes zgjidhjes së problemit të nyjave marrin përgjigje edhe shumë çështje të tjera të morfologjisë së shqipes. Unë jam munduar që të mos kufizohem tek problematika tradicionale e nyjave, domethënë “cila është parësore, nyja e përparme apo ajo e prapme”, sepse nuk do t’i shtoja gjë diskutimit të deritanishëm, i cili më duket një ngërç i dijes shkencore. Të rejat që sjell ky studim mendoj se janë të shumta, por unë do të përmend ato më kryesoret: Nyjat i kam trajtuar si në planin sinkronik ashtu edhe në atë diakronik. Nuk jam mjaftuar vetëm me sintagmën emër + përcaktor (emër, mbiemër, përemër, numëror), por kam parë sjelljen gramatikore sidomos të nyjave të përparme në krejt sistemin e gjuhës. E duke i parë kështu, nuk mund të mos shprehesha për çështje të tilla si numri i rasave në shqipe, fjalëformimi, morfologjia e mbiemrave, morfologjia e foljeve etj. Duke i trajtuar në kompleks nyjat dhe duke i vërtetuar shpjegimet e mia nëpërmjet lëndës së gjallë gjuhësore të shqipes besoj se ofroj një teori të re për nyjat e shqipes, e cila formulohet në nëntitull si “Teoria e proklizës binare dhe e enklizës shquese”, ndërsa në planin e sotëm sinkronik kam formuluar “Rregullin e përdorimit emfatik të nyjave të përparme”.

Pyetje: Domethënë përveç serisë binare (dyshe) nyja të përparme: nyja të prapme, le të hamendësoj se ju keni zbuluar një seri binare vetëm për nyjat e përparme.

Përgjigje: Pikërisht ashtu.

Pyetje: E di që mund të jetë e vështirë, por a mund të na e shpjegoni me fjalë të thjeshta se si qëndron puna?

Përgjigje: Kur përdoren bashkë një emër me një emër tjetër ose mbiemër, në shqip vepron një rregull që quhet “Rregulli i përdorimit emfatik ose joemfatik” të nyjës së përparme. Kjo rregullsi është e vështirë të dallohet në pamje të parë, megjithëse përdorimi i ndryshëm vërehet edhe nga folësi më i zakonshëm i shqipes, i cili edhe pse e përdor saktë nyjën, nuk është në gjendje ta shpjegojë këtë “kapriçio” gramatikore: Për shembull: tek djalë i mirë dhe djali i mirë  duket sikur i-ja është e njëjta nyjë e përparme, por nuk është ashtu. Kur themi djalë i mirë mbiemri dhe nyja e përparme përdoren me emfazë, domethënë për t’u dalluar një djalë për nga cilësia e mirësisë (i mirë), ndryshe nga një djalë tjetër që ka si cilësi karakteristike shkathtësinë (djalë i shkathët). Ndërsa tek djali i mirë ose djali i shkathët, mbiemrat nuk përdoren me funksion emfatik, domethënë nuk na ndihmojnë për të zbuluar më tej djalin, sepse ai është tashmë i njohur për pjesëmarrësit në komunikim, dhe këtë na e dëshmon prania e nyjës shquese –i. E njëjta gjë vlen nëse të njëjtin ndërtim paralel e përdorim në rasën kallëzore: djalë të mirë dhe djalin e mirë  ose në shumës djem të mirë dhe djemtë e mirë, djem të lagjes dhe djemtë e lagjes. Pse përdorim nyja të ndryshme, gjersa emri në rolin e gjymtyrës bosht është në rasën kallëzore dhe mbiemri apo emri i varur nuk ndryshojnë? Tek djalë të mirë dhe djem të mirë nyja të shfaqet e tillë për shkak të pozicionit emfatik (mbiemri theksohet), ndërsa tek  djalin e mirë  dhe djemtë e mirë nyja e shfaqet e tillë për shkak të pozicionit joemfatik. Dhe përdorimi i përcaktorit i/e mirë quhet joemfatik për shkak të pranisë së nyjës së prapme tek emri paraprijës. Nuk ka asnjë arsye tjetër që të përdoret njëra apo tjetra nyjë në thuajse të njëjtin mjedis sintaksor, përveç arsyeve të përdorimit emfatik (mbiemri nuk theksohet). Çdo gjë varet nga fakti nëse gjymtyra kryesore është në trajtën e shquar apo të pashquar dhe nëse emri apo mbiemri a përemri vjen menjëherë pas gjymtyrës kryesore. Shikoni si ndryshon nyja e përparme para emrit fqinjit: djalin e fqinjit dhe djalin e mirë të fqinjit.

Pyetje:  Çfarë shikoni ndryshe tek nyja e prapme dhe çfarë tek nyja e përparme?

Përgjigje: Nyja e prapme (ose mbaresa shquese) nuk paraqet shumë probleme, meqenëse këtu procesi i gramatikalizimit ka përfunduar. Ajo i është trupëzuar emrit, domethënë është kthyer nga një fjalë e mëvetësishme në një pjesë të emrit, njësoj si mbaresat. Duke qenë pikëmbërritje e gramatikalizimit, ajo nuk mund të shërbejë, sikundër është shprehur f.v. E. Çabej, si pikënisje për përftimin e nyjave të përparme. Nuk mund të shkëputet një element i ngjitur që të krijohet një element i lirë. Nyja e prapme paraqet gjithsesi interes ndërballkanik, por paraqet interes edhe në një plan më të përgjithshëm tipologjik gjuhësor duke e renditur shqipen në ato gjuhë të botës që shquarsinë e shprehin me tregues të prapangjitur temës së emrit.

Nyjat e përparme nga ana e tyre paraqesin interes të jashtëzakonshëm studimor, për shkak të një shpërpjesëtimi gramatikalizues në pjesë të ndryshme të sistemit të gjuhës shqipe. Ato kanë krijuar një lidhje të fuqishme më shumë me përemrat pronorë, po ashtu lidhen shumë fort me mbiemrat e ashtuquajtur të nyjshëm, por kanë një lidhje mjaft të fortë edhe me emrat (në rasën gjinore). Një kategori më vete e përbëjnë edhe nyjat e “këputura”.

Pyetje: Le të qëndrojmë pak tek nyjat e prapme. Ju u kushtoni katër kapituj të studimit tuaj nyjave të prapavendosura si problem i ballkanistikës. Cili është vendi që i caktoni shqipes në këtë ballkanizëm?

Përgjigje: Mua më rezulton që shqipja ose nëna e saj është burimi i këtij ballkanizmi. Gjithsesi implikimi në përhapjen e tij edhe i latinishtes, i një gjuhe versioni letrar i së cilës nuk e ka pasur kurrë kategorinë e shquarsisë, e ndërlikon mjaft problemin. Që latinishtja të merrte pjesë në një proces gjuhësor ballkanik duhet të ishte edhe ajo gjuhë ballkanike. E tillë mund të ishte vetëm latinishtja vulgare ballkanike. Kemi të bëjmë me një periudhë të lashtë, për të cilën na mungojnë dokumentet në ilirishten jugore apo protoshqipen, dako-rumanishten, sllavishten paraletrare. Çka dimë me siguri janë gjuhët e sotme. Duke analizuar lëndën e tyre dhe duke përdorur analizën logjike të gjendjes së kontaktit ndërgjuhësor në Ballkanin e lashtë mua më rezulton që shqipja mund të konsiderohet pikënisja e këtij ballkanizmi. Gjithashtu, duke qenë se ky është ballkanizmi i parë dhe më i lashtë, kjo e vendos shqipen në origjinë të lindjes së Lidhjes Gjuhësore Ballkanike. Gjuha tjetër e rëndësishme është, pa dyshim, rumanishtja.

Pyetje: Ja edhe një tjetër rast ku gjuha shqipe na dalka e para! A besoni me gjithë mend se kështu ka ndodhur? Nuk keni frikë se në këtë konkluzion mund të arrihet ngaqë njihni më mirë shqipen sesa bullgarishten apo rumanishten? Dhe më në fund, duke thënë këtë, a nuk keni frikë se po krijoni dhe ushqeni një mit të ri albanologjik, duke u rrezikuar të ngatërroheni me lloj-lloj pellazgologësh që po na mbijnë nga të katër anët nëpër botime të dyshimta dhe nëpër dritare televizive mediesh të papërgjegjshme për mendimin tim?

Përgjigje: Për studiuesin serioz nuk ka rëndësi nëse gjuha që ai njeh ose ka për zemër ka shërbyer ose jo si burim i një dukurie gjuhësore rajonale. Për studimin e frazës emërore rumune dhe bullgare mua më është dashur t’i mësoj këto gjuhë në nivel elementar dhe t’i përdor me lehtësi si gjuhë pune për studimin e nyjave. Veç kësaj, më ka ndihmuar edhe literatura përkatëse, por edhe komunikimet e drejtpërdrejta me njohës të këtyre gjuhëve. Për  frazën e rumanishtes, p.sh., jam këshilluar me studiuesit Renata dhe Luan Topçiu, të cilët përfitoj nga rasti për t’i falënderuar. Thellimi në frazat e këtyre gjuhëve ka qenë për mua një përjetim meditativ i vazhdueshëm dhe jo implikim për shkak të ndonjë “imperializmi studimor”, ku gjuhët e tjera bëhen zakonisht shkas për zbatimin e një teorie mbizotëruese dhe zgjidhja e problemit të gjuhës kombëtare ose rajonale kalon në rend të dytë.

Sa për frikën e krijimit të ndonjë miti, këtë e përjashtoj në mënyrë absolute. Miti ekziston kur zgjidhjet e propozuara nuk mbështeten në fakte dhe skenaret e supozuara përshkruhen si të ishin ngjarje të jetuara. Në studimin tim, për rastet e padokumentuara unë kujdesem që të përdor fjalët “ndoshta”, “ka të ngjarë”, “ka gjasë”, “ka mundësi” etj., për ta bërë lexuesin bashkëpjesëmarrës në një arsyetim, përfundimi i të cilit jo gjithmonë është i suksesshëm.

Në këtë kuptim, unë qëndroj shumë larg asaj plehnaje toksike përrallëtarësh vetabuzues, që mund t’i quaja në mënyrë figurative “xhihadistë të albanologjisë”. Kësaj fare pseudoprofetësh për fat të keq i jepet vend dhe kohë televizive duke ulur deri në fund nivelin intelektual dhe duke komprometuar rëndë cilësinë dhe besueshmërinë e këtyre medieve.

Pyetje: Le t’i kthehemi tani përcaktimit tuaj për të “ashtuquajturit” mbiemra të nyjshëm. Mos do të thotë kjo se nuk i njihni mbiemrat e nyjshëm?

Përgjigje: Për mua mbiemrat e nyjshëm në kuptimin morfologjik nuk ekzistojnë. Mbiemrat qëndrojnë si të tillë pa nyjat e përparme. Pavarësisht lidhjes së ngushtë që nyjat kanë krijuar me mbiemrat, ato dallohen si morfema të pavarura dhe nuk mund të jenë pjesë e strukturës së mbiemrit. Me të njëjtën mënyrë që nuk mund të flasim për emrat në gjinore si emra të nyjshëm, të dallueshëm nga emra të panyjshëm.  Shkurt, nyja e përparme është fjalë më vete.

Pyetje: Ju krahasoni nyjën e mbiemrit me nyjën e gjinores për të argumentuar se nyja nuk është pjesë e strukturës së mbiemrit. Domethënë, sipas jush mbiemri është i tillë pa nyjën. Mos doni të thoni se nyja e përparme nuk është as pjesë e formës së gjinores së emrave?

Përgjigje: Absolutisht jo. Nyja e përparme nuk mund të jetë pjesë e formës së rasës gjinores të emrave. Dihet që nyja e përparme ka lakim të vetin, të pavarur nga emri në gjinore të cilit i prin. Ja, krahasoni: zogu i malit, zogut të malit, zogun e malit etj. Gjinorja këtu është forma malit, ndërsa i, të, e janë nyja të përparme, fjalë të pavarura gramatikisht. Nëse do të pranonim që ato janë pjesë të formës së emrit në gjinore, atëherë do të na duhej të pranonim se paska brenda lakimit të emrit një tjetër paradigmë lakimi të formës gjinores, e cila gjinore do të kishte forma rasore emërore, gjinore, dhanore, kallëzore dhe rrjedhore, sipas modelit të sotëm paradigmatik. Të pranosh një interpretim të tillë gramatikor duhet të injorosh logjikën, realitetin gjuhësor, por edhe teorinë gjuhësore. Do të pranosh që një emër në gjinore është njëkohësisht edhe në rasën emërore, meqenëse nyja e përparme është në atë rasë tek zogu i malit. Edhe i ashtuquajturi “lakim në ballë të fjalës” (Sh. Demiraj) është më shumë një metaforë terminologjike e ekzagjeruar.

Pyetje: Nëse ju nuk e përfshini nyjën si pjesë të gjinores, atëherë ku dallon ajo nga dhanorja?

Përgjigje: Nuk dallon aspak. Prandaj nuk ka rasë të dallueshme dhanore nga rasa gjinore. Unë dalloj në shqipe tri rasa: emëroren, gjinoren dhe kallëzoren. Gjinorja mund të përdoret me ose pa nyjë të përparme, por ky është një fakt sintaksor. Forma që kemi quajtur dhanore është një rast përdorimi i rasës gjinores pa nyjë. Njësimi i gjinores me dhanoren është në të vërtetë edhe një dukuri ballkanike dhe qasja jonë pajtohet plotësisht me këtë interpretim ballkanistik.

Pyetje: Kjo do të thotë se ju e mohoni rolin trajtëformues të nyjave të përparme. Po për rolin e tyre fjalëformues ç’mendim keni?

Përgjigje: Unë mendoj se nyjat e përparme nuk kanë as rol trajtëformues as rol fjalëformues. Nuk ekziston ndonjë mënyrë fjalëformimi si i ashtuquajturi “paranyjëzim”, sikundër mësojnë sot në shkollë nxënësit dhe studentët. Nyjat janë thjesht fjalëza gramatikore ose, siç quhen ndryshe, klitikë. Nuk formohet mbiemri nga ndajfolja, por ndajfolja nga mbiemri. Pra, themi se ndajfolja mirë vjen nga mbiemri asnjanës mirë me anë të konversionit dhe jo e kundërta. Kështu ndodh edhe në gjuhë të tjera.

(Vijon)

 

 

Pyetje: Duke i hedhur një sy punimit tuaj unë vura re se ju trajtoni edhe problemin e formave të pashtjelluara. Cili është shkurt mendimi juaj për to?

Përgjigje: Mendimi im është se studimi i këtyre formave fillon me një paragjykim në shqipe. Dhe kjo duket që në emërtimin e tyre. Nëse i quajmë këto forma si të “pashtjelluara”, i jemi futur studimit të tyre nga fundi dhe jo nga kreu. Merret si e dhënë domethënë që ato nuk lakohen. Merren si forma të ngurta. Por realiteti gjuhësor tregon tjetër gjë. Për ta parë këtë realitet na ndihmon statusi i nyjave (të përparme, por edhe të prapme). Unë propozoj që këto forma të quhen në shqip jo “forma të pashtjelluara”, por “forma joskajore”, një emërtim që niset edhe nga përmbajtja e tyre kuptimore si kategori gramatikore dhe jo vetëm nga ana formale, ku kontestimet janë të pashmangshme. Dhe vërtet, si mund të quhen të “pashtjelluara” këto forma, kur mund të argumentohet qenia e një paradigme lakimi e formës paskajore, e asaj forme që identifikohet deri tani vetëm si emër foljor asnjanës, por që në të vërtetë është një emërtim eufemik i paskajores shqipe? Ç’domethënë emër foljor, përveçse paskajore, një fjalë që gërsheton tiparet e foljes dhe të emrit? Emërtimi “forma joskajore” është i pajtueshëm edhe me konceptin e gjuhësisë moderne mbi këtë kategori formash.

Pyetje: Atëherë cilën formë quani ju paskajore? Emrin foljor? Po format e tjera si ato që përshkruhen me fjalë të ndryshme, p.sh. paskajorja e tipit “për të punuar”, paskajorja gege ‘me punue’, apo format e tipit ‘me të ardhur’, ‘një të ardhur’?

Përgjigje: Duke pranuar shkallë të ndryshme të lidhjes së nyjave të përparme (por edhe të fjalëzave të tjera të paravendosura, parafjalë apo pjesëza numërore) me formën joskajore (anglisht: non-finite form) unë dalloj një formë të qëndrueshme konstante joskajore që përbën bazën e shprehjes së saj morfologjike. Kjo është forma pa nyjën dhe pa fjalëzat e tjera (parafjalë apo numëror), pra, ‘punuar’, ‘larë’, ‘marrë’, ‘zënë’ etj. janë paskajore. Kjo është në fakt një paskajore e pavetëmjaftueshme, paskajore e “zhveshur”, dhe që “të vihet në punë” ka nevojë ose për drejtimin e një foljeje tjetër modale (krahaso, p.sh. përdorimet ‘do punuar’, ‘duhet bërë’) ose për nyjën dhe fjalëzat e tjera. Forma themelore funksionale e paskajores shqipe është ajo me nyjë  të  përparme ‘të punuar’, e cila lakohet si një emër asnjanës, me paradigmën përkatëse të lakimit. Por forma funksionale mund të përfshijë paskajoren dhe një nyjë dhe parafjalë (‘për të punuar’, ‘me të punuar’), apo nyjë dhe pjesëz numërore (‘një të punuar’), apo thjesht parafjalë (‘pa punuar’, ‘me punue’). Diçka e ngjashme ndodh edhe në anglishte, ku paskajorja e pavetëmjaftueshme kërkon përdorimin thuajse të rregullt të pjesëzës parafjalore ‘to’ (to be, to have, to go etj.).

Pyetje: Sipas shpjegimit tuaj, unë kuptoj që formalisht paskajorja dhe pjesorja nuk kanë asnjë ndryshim. Atëherë, cili është mendimi juaj për paskajoren gege “me punue”? A ka ajo ndonjë avantazh funksional apo ndonjë privilegj shprehimësie më të lartë sesa paskajorja e shqipes standarde “për të punuar”? Si u përgjigjeni atyre zërave që e quajnë padrejtësi që gegërishtja nuk është vendosur në bazë të gjuhës letrare kombëtare shqipe apo standardit?

Përgjigje: Për mua këto dy forma që përmendni ju janë dy raste të veçanta të paskajores së shqipes. Forma bazë është ajo me të cilën shfaqet edhe pjesorja. Është e vërtetë që paskajorja gege është më ekonomike sesa paskajorja e tipit ‘për të punuar’, është një a dy rrokje më e shkurtër, megjithëse ka edhe paskajore gege ku përdoret, ashtu si në standard, edhe parafjala ‘për’ (‘për të punue’, por edhe ‘për me punue’). Por në gjuhë ekonomia gjuhësore nuk është gjithçka. Në planin thjesht gjuhësor unë nuk shoh ndonjë përparësi të paskajores gege apo të paskajores toske ose standarde. As në planin funksional nuk mund të them se është më lart paskajorja gege apo paskajorja toske. Siç ju thashë, për mua janë dy raste të veçanta përdorimi të paskajores, forma bazë e së cilës është ajo homonime me pjesoren. Dhe kjo formë bazë ka qenë dhe është njësoj e pranishme si në gegërishte ashtu edhe në toskërishte dhe në shqipen standarde. Po ashtu forma themelore funksionale e paskajores së paranyjëzuar del njësoj si në gegërisht ashtu edhe në toskërisht (geg. të punuem, tosk./standard të punuar). Po ta marrim në një plan diasistemor, gjeografik, paskajorja gege ‘me punue’ ka dizavantazhin e madh që është gjeografikisht e kufizuar në arealin gegë. Kjo nuk ndodh me format e tjera joskajore, të cilat kanë një shtrirje mbarëshqiptare. Në toskërisht hasen shumë rrallë gjurmë të paskajores me parafjalën me (shikoni që nuk e emërtoj “gege”!), jo si kategori gramatikore, por si element leksikor (krahasoni: meqenëse, domethënë etj.). Ndërsa gjithë format e tjera janë të përbashkëta si për gegërishten ashtu edhe për toskërishten, sigurisht me shpërpjesëtimet e kuptueshme sistemore, diasistemore, gjeografike gjuhësore. Nuk mund të ishte vendosur si bazë të një forme gjuhësore të përbashkët një formë me përhapje të kufizuar dialektore si e ashtuquajtura “paskajore gege e tipit me punue”, por një formë me përhapje mbarëdialektore. Ka edhe shkaqe historike kjo gjë, po unë dua të mbetem tek argumentet gjuhësore: Gegërishtja paraqitet më konservative sesa toskërishtja, e cila ka ecur më përpara me risitë gjuhësore (kujto rotacizmin, fonemën ë, grupin fonetik ua), dhe paraqitet më kompakte, më e njësuar në këto risi. Risia e gegërishtes paraqitet si fragmentarizim i konservatorizmit (krahaso variantet e ndryshme të grupit ue dhe të paskajores/pjesores punue, punu etj.). Pra, t’i thuhej gegërishtes “Bëhu ti baza e gjuhës letrare kombëtare/shqipes standarde” ishte sikur njëkohësisht t’i thuhej toskërishtes “Kthehu prapa në kohë” dhe kjo gjë do të ishte e vështirë dhe e padrejtë. T’i thuhej toskërishtes “Bëhu ti baza e gjuhës letrare kombëtare/shqipes standarde” ishte sikur t’i thuhej njëkohësisht gegërishtes “Ec më përpara në kohë” dhe kjo gjë ishte më e lehtë, më e natyrshme, më logjikshme dhe më e drejtë. Dhe në fakt kjo gjë u bë. Tani ekziston një shqipe standarde me prestigj të padiskutueshëm, që flitet në shtetet ku shqipja ka statusin e gjuhës zyrtare. Gegërishtja letrare nga ana e saj ekziston dhe lëvrohet më së shumti nga shkrimtarë të arealit gegë. Kjo është një gjë shumë e bukur: le të ketë letërsi të shkruar gegërisht, toskërisht, arbërisht, arvanitisht; këto ia shtojnë larminë spektrit ligjërimor të shqipes. Por ndryshe është të kërkosh rishikimin ose shkatërrimin e shqipes standarde me justifikimin se ajo qenka sajesë e udhëheqjes komuniste të Shqipërisë, aq më tepër tani që kanë kaluar tri dekada nga rënia e komunizmit! Ky është një veprim politik, që sjell divergimin kombëtar, gjë që bie ndesh me retorikën patriotike të apologjetëve të ngritjes së letrarishtes gege në gjuhë standarde. Mbajtja gjallë e një diskutimi të tillë në ditët e sotme nuk lidhet aspak me argumente shkencore, por thjesht me synime dhe përfitime politike. Por këto janë lojëra mjaft të rrezikshme, sepse krijojnë konflikte interesash, prishin ekuilibre dhe nxisin politika përjashtuese me pasoja fatalisht të pariparueshme. Efektet negative të këtyre qëndrimeve po ndihen tashmë në jetën publike shqiptare: në politikë, në administratë, në kulturë, në shkencë etj.

Pyetje: Teoria juaj, me sa kuptoj, bie ndesh me gjithë trajtimet e derisotme që i janë bërë nyjës, por edhe problemeve të tjera të shqipes, si p.sh. kategorizimi i formave të pashtjelluara. I referohem këtu në veçanti monografisë së profesor Mehmet Çelikut, i cili dallon në shqipe një formë të pashtjelluar që quhet “gerund” (forma ‘së bëri’), ndërsa formën e tipit ‘pa bërë’ e quan përcjellore. Si mendoni se do ta priste studimin tuaj, po të mësonte se mendimet tuaja nuk pajtohen me të tijat?

Përgjigje: Studimin tim për nyjat e shqipes e kam inkuadruar në komunikimin dhe ligjërimin akademik diakronik, ku marrin pjesë emra të nderuar të gjuhësisë shqiptare, por edhe albanologë të huaj. Të gjithë këta citohen në punimin tim duke respektuar rregullat deontologjike. Unë u jam thellësisht mirënjohës të gjithë studiuesve që kanë harxhuar energjitë e tyre për të hulumtuar problemet e nyjave dhe për të përvijuar një problematike komplekse, ku argumentimi negativ paraqitet i fuqishëm, ndërsa argumentimi pozitiv paraqitet shpeshherë i pafuqishëm. Nuk mendoj se do t’u mbetej qejfi atyre studiuesve që nuk janë më në jetë, nëse do të mësonin se nuk pajtohem me shumë pikëpamje të tyre. Unë munda ta takoj profesor Mehmet Çelikun pak kohë para se të mërgonte nga kjo botë. Folëm edhe për studimin e tij mbi format joskajore (apo të pashtjelluara). Unë i thashë në një moment: “Profesor, unë e vlerësoj studimin tuaj, por personalisht kam një mendim të ndryshëm nga ai juaji”. Ai më pa në sy me shumë dashamirësi dhe m’u përgjigj: “Shumë bukur! Kjo është normale! Unë kam mendimin tim, ti ke tëndin”. Po ashtu, me dashamirësi kanë reaguar gjatë komunikimit tonë profesorët Besim Bokshi dhe Kolec Topalli ndaj mendimit tim që shqipja nuk ka pasur asnjëherë nyjë shquese të paravendosur. Kështu, besoj se do të reagonte edhe mentori im, profesor Shaban Demiraj, po qe se do të mësonte që unë kam mendim të ndryshëm për atë që ai e ka quajtur “lakim në ballë të fjalës”.

Pyetje: A mund të themi se zgjidhja përfundimisht e çështjes së klasifikimit të nyjës zgjidh nyjen gordiane të gjuhës shqipe? Cila është vlera praktike e studimit tuaj? Domethënë, ç’përfitim ka shoqëria dhe shkolla jonë nga ky studim?

Përgjigje: Studimi që kam kryer është fryt i një pune tridhjetëvjeçare. Nuk ishte një projekt afatshkurtër, kryer në kuadrin e një programi formal kualifikimi universitar. Është vepra e jetës sime, që e kam përfunduar pas shumë sprovave, gjatë të cilave e kam detyruar mendimin tim të kalonte medoemos provën e së vërtetës. Nuk jam përpjekur për të ilustruar intuitën time fillestare hulumtuese, por kam lënë faktet të flasin, para të cilave jam tërhequr, kur ato kanë qenë kokëforta. Personalisht besoj se ky studim e zgjidh çështjen e nyjave të shqipes, ndërsa jep zgjidhje edhe për mjaft probleme të tjera të morfologjisë shqipe.

Por sidoqoftë kjo është një konsideratë e autorit, kështu që do të merret parasysh pasi të kalojë në gjykimin e rreptë të kritikës. Janë të tjerë ata që do ta thonë fjalën. Ata që do të krahasojnë faktet gjuhësore me mendimet e autorit dhe do të japin gjykimin e tyre objektiv apo subjektiv.

Personalisht jam i bindur se kam arritur të jap një skemë shpjeguese të thjeshtë – jo të thjeshtëzuar! – që pajtohet me gjendjen reale të marrëdhënieve gramatikore të fjalëve të shqipes. Besoj se ofroj një shpjegim më të thjeshtë e më të arsyetuar të strukturës morfologjike të shqipes. Shumë çështje që kishin mbetur të hapura këtu marrin përgjigje. Nyjat shihen në kompleksitetin e pranisë së tyre brenda sistemit të shqipes dhe jo si një kategori e ngërthyer brenda sintagmës emërore. Përfitimet nga ky trajtim janë të mëdha, pasi sistemi gramatikor i shqipes shpjegohet më thjesht dhe marrëdhëniet midis elementeve të frazës a fjalisë bëhen më të qarta. Shpjegimi i morfologjisë së shqipes mund të jetë më i kuptueshëm, më i qartë dhe më i lehtë jo vetëm për nxënësit e shkollës, por edhe për studentët e huaj që dëshirojnë të mësojnë gjuhën shqipe. Në përgjithësi, folësi i shqipes, nxënësi i shkollës apo studenti i huaj, duke qenë i ndërgjegjshëm për këtë, do të jetë në gjendje që ta organizojë më mirë mendimin e tij dhe ta vënë në shërbim të strategjive komunikative.

Pyetje: Pra, thënë edhe më thjesht, studimi juaj, përveç se bie ndesh me gjithë trajtimet e derisotme që u janë bërë nyjave, sjell “efekt domino” që përmbys edhe shumë kategorizime gramatikore të tjera që historia e mendimit gjuhësor albanologjik, që nga lindja e deri më sot, nuk ka njohur dikë tjetër t’i diskutojë kaq qartësisht e guximshëm njëherazi. Pas studimit tuaj për historinë e lindjes së nyjave në shqipe, por sidomos për statusin e tyre të sotëm gramatikor, a mund të themi se është bërë e domosdoshme një gramatikë e re e shqipes? A do të ishte Prof. Aristotel Spiro i gatshëm për t’u dhuruar shqiptarëve një gramatikë të re të shqipes?

Përgjigje: Një studim kompleks i nyjave të shqipes çon në mënyrë të pashmangshme në zgjidhje të reja komplekse, që prekin gjithë gramatikën e shqipes. Dhe kjo sepse nyjat përdoren kudo: tek emrat, mbiemrat, përemrat, numërorët, foljet. Disa përfundime praktike mund t’i përmblidhja shkurt këtu. Sipas studimit tim, del që nyja ka një pavarësi relative nga fjalët me të cilat bashkëpërdoret (emrat, mbiemrat, përemrat, numërorët, foljet). Kjo do të thotë se në kuptimin morfologjik mbiemri identifikohet si i tillë pa nyjën. Pra, nuk ka mbiemra të nyjshëm në kuptimin strukturor. Nyjat e përparme nuk kanë aftësi fjalëformuese. Pra, nuk ekziston në gjuhën shqipe ndonjë mënyrë fjalëformimi me “paranyjëzim”. Por nyjat e përparme nuk kanë as aftësi trajtëformuese. Nuk ekziston në gjuhën shqipe ndonjë “lakim në ballë të fjalës”. Rasa gjinore është e tillë pa nyjën e përparme. Nyja e gjinores është një koncept sintaksor dhe jo morfologjik. Është një fjalë më vete, siç janë edhe parafjalët, lidhëzat, pjesëzat. Rrjedhimisht, nuk ka rasë dhanore në shqipen e sotme. Po ashtu, ndryshimet e ndodhura në shqipen e sotme e kanë mënjanuar nga sistemi rasën rrjedhore. Tani nuk ka më rasë rrjedhore në shqip. Forma më -sh ka zënë vendin e rasës gjinore shumës. Kështu, shqipja e sotme standarde ka vetëm tri rasa: emëroren, gjinoren dhe kallëzoren! Le të vijmë tani tek folja: Format që deri më sot quhen të “pashtjelluara” unë i quaj “forma joskajore”. Unë njoh paskajoren, pjesoren dhe përcjelloren, duke dalluar forma bazë që janë identike me njëra-tjetrën (p.sh. punuar mund të jetë paskajore ose pjesore, sipas përdorimit) dhe forma bazë funksionale: paskajorja dhe pjesorja që të vihen në veprim thërrasin në ndihmë nyjat e përparme (i, e, të, së) ose parafjalët (me, pa, për me) ose të dyja së bashku (për të, me të, në të) por edhe me pjesëzën numërore me nyjën (një të). Është edhe përcjellorja si  një rast i veçantë i paskajores. Ajo që sot njihet si emër foljor është në të vërtetë paskajorja shqipe, e cila lakohet si gjithë emrat asnjanës. Kjo është arsyeja që “format joskajore” (anglisht përdoret termi non-finit forms) nuk mund t’i quajmë “forma të pashtjelluara”.

Të gjitha këto përfundime dhe të tjera natyrisht duhet të gjejnë mishërimin e tyre në një gramatikë të re të shqipes, e cila do ta përshkruajë sistemin gramatikor të shqipes më qartë dhe më thjesht. Një gramatikë e tillë është e pashmangshme dhe duhet shkruar sa më parë. Unë mund të isha autor ose bashkautor i kësaj gramatike.

Xhevdet Shehu: Ju falënderoj për intervistën dhe urime edhe një herë për librin!

Aristotel Spiro: Edhe unë ju falënderoj përzemërsisht.