Sfetigradi

Ramazan Kica

1 – Pak përshkrim mbi Sfetigradin

Vendndodhja e kalasë së Sfetigradit ka qenë, dhe vazhdon të jetë edhe në ditët e sotme, një çështje e pasaktësuar nga historiografia jonë. Deri në vitin 2002, përgjithësisht historia jonë ka menduar se, qyteti i Sfetigradit ishte në Koxhaxhik, në zonën Zhupa të Maqedonisë. Në “Historia e Shqipërisë”, në tre vëllime, e vitit 1959, botim i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, shkruhet: “Skënderbeu… shtiu në dorë… kështjellën… e Sfetigradit të quajtur nga turqit Koxhaxhik” (Historia 1959; f. 275).

Ky ishte një përfundim i gabuar i historiografisë sonë zyrtare, ngatërresë e nxitur nga burimet osmane (Pulaha; f. 46).

Ndërsa në fillim tëshekullit XXI, historia zyrtare e Shqipërisë, Sfetigradin e identifikon në Sopotnica (Historia 2002; f. 400, 405, 410). Në librin “Historia e popullit shqiptar”, në katër vëllime, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, shkruhet: “Luftëtarët e Skënderbeut… çliruan… dhe kështjellën e Sopotnicës (Sfetigradit)” (Historia 2002; f. 400), dhe më poshtë, po ky libër sqaron: “Osmanët qysh në fillim, kur në fund të shekullit XIV e pushtuan për herë të parë Sopotnicën, e riemërtuan Demir Hisar” (Historia 2002; f. 410).

Siç do të shohim në këtë studim, dhe ky konkluzion i historiografisë sonë, që Sfetigradi ishte në rajonin Demir Hisar të Maqedonisë, është i gabuar.

Paraprakisht do të themi: Kalaja e Sfetigradit ishte në malin Peristeri që shtrihet në jug të malit Bigla (që është mali më jugor i vargmalit Plaćenska Planina “vargmali i Plakenit”). Mali i Peristerit, ndahet nga mali Bigla, nga kreshta e Peristerit (qafa e Peristerit), ku kalon rruga Egnatia, nga Ohri në Manastir. Mali Peristeri (maqedonisht Pelisteri) shtrihet në anën lindore të Resnjës, në anën perëndimore të Manastirit, në anën jugore të rrugës Egnatia që lidh fushën e Resnjës me shpatinën që shtrihet në perëndim të Manastirit.

Gjithashtu, duhet thënë që, idenë e gabuar se Sfetigradi ishte në Koxhaxhik e mbrojnë ende dhe në ditët e sotme disa historianë (Frashëri; f. 492-493, f. 84, 98, 140, 157, 158. Skënderbeu dhe Evropa f. 176-184, 34-47, 70-76, &).

 

2 – Koxhaxhiku

Është menduar gabimisht, që Sfetigradi është në Koxhaxhik (Historia 1959; f. 275), ngatërresë që na e kanë nxitur burimet osmane (Pulaha; f. 46). Por, arsyeja e thjeshtë e ka kundërshtuar gjithmonë këtë, sepse ishin disa pyetje që nuk shpjegoheshin.

– Ku ndenjën 150 mijë, apo më të paktën 120 mijë (Barleti; f. 183) luftëtarët osmanë të Muratit (1448), rreth kalasë së Sfetigradit për disa muaj?

– Barleti thotë: “Kundërshtari [ushtria e Muratit] i kishte ngritur çadrat rrëzë murevet [të kalasë së Sfetigradit] dhe zotëronte pjesërisht fushat nën to” (Barleti; f. 185).

Nën Koxhaxhik nuk ka fusha për të ngritur çadrat ushtria e Muratit; madje fusha të tilla të mëdha, që ushtria 120-160 mijë veta e Muratit të arrijë t’i zotërojë vetëm pjesërisht!

– Skënderbeu (1465) “i solli fuqitë e veta në një fushë shumë të gjerë në krahinën e Sfetigradit, ku kish ardhur e ndodhej Ballabani” (Barleti; f. 453).

Ku ka në Koxhaxhik “fushë shumë të gjerë”?! Madje aty nuk ka as “shumë të ngushtë”.

– Në përpjekjen për qytetin e Sfetigradit Skënderbeu “prishi e rrënoi çdo gjë frytdhënëse që ishte rreth qytetit, u hoqi të rrethuarve gjithë fushën nga duart e nuk u la asgjë përveç mureve të zhveshura” (Barleti; f. 88).

Rreth Koxhaxhikut nuk ka fusha, prodhuese dhe as joprodhuese.

– Sfetigradi “ndodhej në krye të një mali thikë” (Barleti; f. 190).

Koxhaxhiku nuk është në krye të malit; ai është në shpatin e malit.

– Nga Sfetigradi fillohet “hyrja për në Epir”(Barleti; f. 180).

Nga Koxhaxhiku nuk fillohet asnjë hyrje drejt Epirit (Epiri – shteti i Skënderbeut). Koxhaxhiku nuk është në rrugë lëvizjeje (të ushtrisë). Asnjë rrugë nuk kalon nëpër Koxhaxhik. Edhe për mundësinë e lëvizjes nëpër luginën e Drinit të Zi, zor që mund të thuhet se Koxhaxhiku ‘e ka nën vëzhgim’. Nga sa shkruan Barleti, nuk na rezulton që të ketë lëvizur ndonjë ushtri osmane në segmentin Strugë – Rahonik (nëpër luginën e Drinit të Zi).

– Sfetigradi është “portë… e Epirit” (Barleti; f. 180).

Koxhaxhiku nuk ka lidhje me drejtimet dhe kalimet e ushtrisë osmane drejt territoreve të brendshme të Epirit.

– Skënderbeu “u nis… për në Sfetigrad, ku e dinte se armiku kishte për të ngritur çadrat”(Barleti; f. 184).

Asnjë logjikë nuk mund të konkludojë, që Murati do vinte në Koxhaxhik, ku do të ngrinte çadrat. Logjika më e qartë, dhe më e arsyeshme (nëse do mendonim që Koxhaxhiku ishte Sfetigradi), do konkludonte që, Murati do t’i ngrinte çadrat në Dibër të Epërme, në Oronik.

– Sfetigradi ishte në një mal të lartë “i dukshëm nga të gjitha anët” (Barleti; f. 78). Koxhaxhiku përkundrazi, është i vendosur në një shpatinë mali, që sheh vetëm në drejtim të perëndimit, dhe është i dukshëm vetëm nga ky drejtim. Për një specialist, mjafton fakti që, Koxhaxhiku nuk sheh nga lindja dhe juglindja (hyrja e osmanëve për në Epir), për të na bindur që ai nuk mund të jetë Sfetigradi.

Po shtjellojmë një logjikë:

– Oroniku pranë Ohrit (Orovnik në aeroportin e Ohrit), ishte Dibër e Epërme.

– Gjithashtu, Barleti shkruan se, Skënderbeu (1448), pas një përplasje me ushtrinë e Muratit (që kishte rrethuar Sfetigradin), pasi e dëmtoi rëndë atë, për të siguruar ushtrinë “u ngrit e shkoi me gjithë plaçkat e forcat në Dibër të Sipërme, ku ngriti çadrat në një vend shumë të sigurtë, 15 mijë hapa larg armikut” (Barleti; f. 202).

A ka mundësi që, Skënderbeu të shkonte me gjithë ushtrinë në Dibër të Sipërme (në Oronik), kur 150 mijë osmanë, kishin rrethuar Koxhaxhikun? Është krejtësisht brenda logjikës, që turqit para se të rrethonin Koxhaxhikun, kishin të tyre Dibrën e Epërme (Oronikun)! Gjithashtu, Koxhaxhiku është rreth 35 km (në vijë ajrore), larg Oronikut.

Edhe pasi Murati, e pushtoi Sfetigradin (1448), Skënderbeu vazhdonte të përdorte Oronikun si kamp ushtarak (Barleti; f. 452, &). Nëse, Sfetigradi do të ishte në Koxhaxhik, Kastrioti nuk mund ta përdorte Oronikun, si kamp me çadra e shatore, aq më shumë që dhe Ohri ishte në duar të osmanëve (do ishte mes dy zjarresh).

Ka shumë e shumë fakte, dhe kryqëzime rrethanash, që e largojnë Sfetigradin nga Koxhaxhiku, sa nuk besoj që ka arsye të merremi me të.

 

3 – Sopotnica

Në librin “Historia e popullit shqiptar”, në katër vëllime, e vitit 2002, shkruhet: “Luftëtarët e Skënderbeut… çliruan… dhe kështjellën e Sopotnicës (Sfetigradit)”(Historia 2002; f. 400), dhe më poshtë, po ky libër sqaron: “Osmanët qysh në fillim, kur në fund të shekullit XIV e pushtuan për herë të parë Sopotnicën, e riemërtuan Demir Hisar”(Historia 2002; f. 410). Sopotnica është në veri të Demir Hisarit, rreth 9 km në vijë ajrore.

Janë shumë të dhëna logjike, si dhe kryqëzimi i të dhënave që japin Barleti dhe Frangu, që na e largojnë vendndodhjen e Sfetigradit nga Sopotnica e Demir Hisarit:

– Sopotnica, nuk është në rrugë të vetme kalimi, nga territoret lindore osmane, drejt Epirit (territoreve të Kastriotit). Madje, saktësisht lugina në jug të Sopotnicës, vazhdon për në perëndim drejt Epirit, si një mundësi e dytë, e cila del në jugperëndim të Kërçovës. Pra, nuk mbulon as hyrjen kryesore drejt Kërçovës (Kërçova ishte në duar të turqëve).

– Sopotnica, nuk ka lidhje me hyrjen kryesore drejt Epirit (rruga Egnatia), mundësia e lëvizjes nga fusha e Pelagonisë (Manastiri), drejt Ohrit.

Kjo është shumë e rëndësishme.

Pikërisht, me rënien e Sfetigradit, u hap shtegu i lëvizjes së ushtrive osmane, drejt Epirit, nga jugu. Deri në vitin 1448, viti kur Sfetigradi ra në duart e turqve, asnjë ushtri osmane nuk ka synuar Epirin, nga Ohri (Kica, Beteja e parë 2019; f. 73-74). Barleti shkruan që, Skënderbeu duke ju folur sfetigradasve, u tha: “fati [i atdheut] varet nga ju, sepse nga ju do t’ia filloi Murati hyrjes në Epir. Ju, që t’jua them vetë rrezikun që ju pret, do të ju sulmojë të parët tërbimi barbar, me qëllim që pastaj së këndejmi, si nga një portë e rrënuar e Epirit, t’i lëshohet gjithë vendit” (Barleti; f. 180). Sopotnica, nuk shtrihej rreth rrugës, nga do të lëvizte Murati.

Që, Murati të sulmonte Epirin, nuk kishte përse të shkonte në Sopotnica (30 km në veriperëndim të Manastirit, në vijë ajrore), rruga e tij ishte nga Manastiri në Ohër, drejt Krujës, rrugë që nuk ka lidhje me Sopotnicën.

– Mali i Sopotnicës, ku pretendohet që ishte kalaja e Sfetigradit,ështëi pasur me burime. Ndërsa, Barleti shkruan që,“Qyteti [i Sfetigradit] ishte malor e i ndërtuar në majë të një shkëmbi shumë të lartë, pa asnjë burim uji brenda” (Barleti; f. 220).

Po shohim me kujdes, një përshkrim të Barletit: Skënderbeu (1448) pas një përplasje me ushtrinë e Muratit (që kishte rrethuar Sfetigradin),pasi e dëmtoi rëndë atë, për të siguruar ushtrinë “u ngrit e shkoi me gjithë plaçkat e forcat në Dibër të Sipërme, ku ngriti çadrat në një vend shumë të sigurtë, 15 mijë hapa larg armikut” (Barleti; f. 202).

Sopotnica, ndahet nga Dibra e Epërme, nga vargmali i Plakenit (Plaćenska Planina). Që, Kastrioti të shkonte nga Sopotnica në Dibër të Epërme, duhej të kalonte vargmalin e Plakenit. Nuk mund të kryhet, kjo lëvizje e Kastriotit (nga Sopotnica në Dibër të Epërme), dhe nuk ka se si të bëhet, në kuptimin për tu siguruar nga armiku. Nga Sopotnica, Kastrioti duhej të shkonte në jug të Kërçovës, e më tej të merrte rrugën Kërçovë – pellg i Strugës, ose të shkonte në Demir Hisar (apo Pelagoni), e më andej nga Manastiri të lëvizte drejt Ohrit, pra për tu larguar, duhet të kalonte nëpër kampin e armikut (drejt Demir Hisarit, apo Pelagonisë), ose nëpër territore në zotërim të turqëve (Kërçova së bashku me ngushticat në jugperëndim). Duken si gjëra të imëta, dhe pa rëndësi, por lëvizjet e ushtrisë, duhet të shpjegohen me logjikë.

Sfetigradi ishte në terren shkëmbor dhe në një mal thikë, ndërsa Sopotnica është mal jo i ashpër dhe me pjerrësi të butë. Distancat në shifra, që do t’i shtjellojmë më poshtë, nuk përputhen me Sopotnicën. Sopotnica, është shumë larg kufirit të shtetit të Kastriotit (të dhënë që do ta shpjegojmë më poshtë), realitet që për kapacitetet dhe burimet e Skënderbeut, e bënte të pamundur praktikisht, ta mbante me furnizime, shërbime, marrje dhe dhënie informacioni etj (me “është shumë larg kufirit të shtetit të Kastriotit” – është fjala për largësi rruge lëvizjeje, jo për distancë ajrore). Kërçova,ishte në duar të osmanëve, dhe që Skënderbeu të shkonte në Sopotnica, duhej të kalonte ose nga Kërçova, ose nga Manastiri dhe lugina e Pelagonisë, territore gjithashtu të osmanëve. Ka dhe shumë e shumë rrethana të tjera, të imëta, që përshkruan Barleti për Sfetigradin, që nuk përputhen me Sopotnicën, dhe që e përjashtojnë mundësinë, që kalaja e Sfetigradit të ishte në Sopotnica.

 

4 – Kalaja e Sfetigradit ishte në malin Peristeri

Nga studimi i terrenit, dhe sipas shpjegimeve që bën Barleti, në të gjitha faktet dhe rrethanat që përshkruan, rruga Kërçovë – pellg i Strugës, nuk është shfrytëzuar nga ushtritë osmane (me përjashtim të rasteve të veçanta). Kjo mundësi lëvizje e ushtrisë, ka qenë më shumë ‘rrugë pa rrugë’, sesa rrugë. Ajo, ishte një mundësi lëvizjeje, nëpër shtigje të ngushta, që mund të jenë fatale për ushtrinë sulmuese. Ushtritë osmane, përgjithësisht, nuk kanë hyrë nëpër shtigje të ngushta.

Ndërsa, rruga Egnatia (flas për segmentin pellgu i Strugës-Manastir), ka qenë rrugë e vjetër Romake, dhe mundësi lëvizjeje, që e kishte fituar statusin “Rrugë për lëvizjen e ushtrive”. Prandaj, arsyetoj që, për të lëvizur nga Manastiri, në Dibër të Epërme (Ohër, Oronik, pellgu i Strugës etj.), ushtritë osmane kanë shfrytëzuar pikërisht këtë pjesë të rrugës Egnatia.

Është përfundim logjik, që kalaja e Sfetigradit do ishte në rrugëkalim kryesor nga hyhet drejt Epirit, madje ky vendkalim, duhet të ishte i vetmi i volitshëm.

Dibra e Epërme, (vendi ku arriti Skënderbeu pas shpartallimit të ushtrisë osmane, në betejën afër Nishit, nëntor 1443), ndodhet “në kufijtë e tribalëve, 70 mijë hapa [105 km]larg Krujës”, (Barleti; f. 65). Me shumë gjasa, kjo Dibër e Epërme, që ndodhet “në kufijtë e tribalëve, 70 mijë hapa larg Krujës”, shtrihej nga në veri të Ohrit, e deri në krahinën, që sot quhet Debarca (territoret në perëndim të vargmalit të Plakenit, si dhe duke pasur nën kontroll dhe pjesë të rrugës Egnatia, Ohër-Resnjë). Në fakt, e matur nga Google Maps, distanca Krujë-Dibër e Sipërme (afër Ohrit) ështënga 90 deri në 105 km.

Muzaka, i quan Dibër, gjithë territoret rreth Ohrit: “Është një vend që thirret qyteti i Ohrit e që quhet Dibër, i cili zotëron një tokë që jep më shumë se 12 mijë dukate floriri” (Hopf; f. 290).

Ushtria (e Hamurit dhe Sinamit, 1458), shkruan Barleti: “kishte ngulur çadrat pranë Alhrias (Ohrit), …rreth 10 mijë hapa larg kampit të Skënderbeut” (Barleti; f. 382), i cili ishte në Oronik. “Distanca Krujë-Oronik (afër aeroportit të sotëm të Ohrit), është rreth 60 mijë hapa (90 kilometra)” (Kica, Beteja e parë 2019; f. 45), ndërsa, distanca Krujë-Dibër e Epërmenë kufijtë e tribalëve,është 70 mijë hapa larg Krujës (rreth 105 km). Pra, distanca nga Oroniku (pjesa perëndimore e Dibrës së Epërme afër Ohrit), deri në Dibra e Epërme në kufijtë e tribalëve (afër vargmalit të Plakenit), është rreth 10 mijë hapa (15 km).

Dibra e Sipërme, shkruan Barleti: “përveç Sfetigradit, mu në kufi, në hyrje të Maqedonisë, s’ka ndonjë qytet apo qytezë tjetër” (Barleti; f. 66). Pra, Sfetigradi është “mu në kufi, në hyrje të Maqedonisë”, në kufirin Dibër e Epërme-Maqedoni, në kufi Epir-Tribalë (bullgarë). Gjithashtu, Barleti shkruan se, Sfetigradi ishte “qytet që ndodhej pranë kufivet të barbarëvet” (Barleti; f. 179) [tribalëve, bullgarëve]. Pra, në konceptin që ne krijojmë me këto të dhëna, Sfetigradi ishte skaji më i largët i Dibrës së Epërme. (Këtu shohim që Barleti e çon kufirin e Dibrës së Sipërme deri në Sfetigrad)

Për largësinë Krujë-Sfetigrad, kemi një të dhënë nga Dhimitër Fragu, i cili shkruan se Sfetigradi “ishte 58 milje larg Krujës”[rreth 93 km](Frangu; f. 98), e dhënë që nuk përputhet me Barletin.

Ndërsa, Barleti shkruan që Sfetigradi,“mbante nga Kruja 400 e 80 stade pothuaj” (Barleti; f. 184). Kjo e dhënë e Barletit, nuk është shumë e kuptueshme për ne. Masa stad,është jo shumë e qartë, dhe shumë relative.Stadioni (στάδιον – greqisht) ishte gjatësia e pistës së garave të vrapit në Lojërat Olimpike të Greqisë së lashtë. Duhet të themi, që në zona të ndryshme të Greqisë, gjatësia e pistës së garave të vrapit ishte e ndryshme. Gjithashtu, në kohëra të ndryshme dhe në shtete të ndryshme, gjatësia e stadit ka qenë e ndryshme, të cilën e interpretojnë si distancë nga 150 deri në 230 metra, ndërsa mesatarisht e marrin si distancë nga 185 deri në 210 metra. Në origjinë,  një stadështë distanca që bën njeriu, duke ecur normalisht, nga dalja e rrezes së parë të diellit, e deri në daljen (lindjen) e plotë të tij. Pra, stadi është distancë që shprehet në sasi kohe lëvizjeje. Edhe Barleti me formulimin që,“Ishte duke kaluar nata, kur ushtrisë iu dha shënja për tu nisur. Prandaj, të nesërmen mezi gjatë rojës së dytë të natës arritën e zunë vënd rreth 7 mijëhapa larg qytetit, sepse Sfetigradi mbante nga Kruja 400 e 80 stade pothuaj”(Barleti; f. 184), lë më shumë idenë e kohës që duhej për të arritur ushtria nga Kruja në Sfetigrad, sesa distancën në shifra Krujë-Sfetigrad.

Në fakt këto të dhëna (që parashtruam për distancën Krujë-Sfetigrad),duke qenë jo shumë të qarta, sjellin ngatërresa në të kuptuar, dhe mbetemi konfuzë.

Barleti, shkruan që Skënderbeu (1448) pas një përplasje me ushtrinë e Muratit (që kishte rrethuar Sfetigradin),“u ngrit e shkoi me gjithë plaçkat e forcat në Dibër të Sipërme, ku ngriti çadrat në një vend shumë të sigurtë, 15 mijë hapa[22-23 km] larg armikut”(Barleti; f. 202). Që të mos mendojmë, që në këtë distancë të Barletit, mund të ketë ndonjë gabim, po sjellim dhe një të dhënë tjetër prej tij: “çadrat e tanëve ishin larg së andejmi (Sfetigradit – R. Kica), pak më shumë se 120 stade” (Barleti; f. 245). Këtu jemi menjëherë pas rënies së Sfetigradit në duart e turqve. Skënderbeu “thuajse pjesën më të madhe të atij dimri e kaloi nën shatore bashkë me rojen në hyrje të Maqedonisë” (Barleti; f. 245). Kuptohet që, ky vend ishte në Dibër të Sipërme, afër Oronikut, sepse “Dibër e Sipërme [ishte vendi] ku [Skënderbeu] e kish zakon të mbante kampin dhe shatoret” (Barleti; f. 298). Distanca “pak më shumë se 120 shtade”, përafërsisht kuptohet tek 22-23 km. Pra, Sfetigradi është 22-23 km, larg ‘Dibrës së Sipërme në kufijtë e tribalëve’. Gjithashtu,(siç e thamë dhe më lart) thotë që distanca Krujë-Dibër e Epërme(Dibër e Epërme në kufi të tribalëve) është“70 mijë hapa” [105 km] (Barleti; f. 65). Me këtë ne konkludojmë, që Sfetigradi ishte rreth 127-128 km, larg Krujës. Të matura nga Google Maps, këto distanca që shkruan Barleti (Sfetigrad-Dibër e Sipërme, dhe Krujë-Dibër e Sipërme) përputhen me të vërtetën.

Nëse shkojmë rreth 15 mijë hapa (22-23 km), më tutje ‘Dibrës së Sipërme në kufijtë e tribalëve, 70 mijë hapa larg Krujës’ (nëpër rrugën Egnatia, në kuptimin duke u larguar nga Kruja), arrijmë në malin Peristeri (maqedonisht Pelisteri), në lindje të Resnjës (maqedonisht Resne), mal i cili shtrihet rreth 30 kilometra në perëndim të Manastirit. Rruga Egnatia kalonte nga Ohri, në qafën veriore të malit të Peristerit (qafa që ndan malin Peristeri me malin Bigla, mali më jugor i vargmalit të Plakenit), e shkonte në Manastir.

Gjon Muzaka duke u shprehur për kufinjtë e Shqipërisë në shekullin e XV, që janë dhe kufinjtë e shtetit të Skënderbeut, thotë: “në një vend që quhet mali i Peristerit, ku është një burim me emrin Dobrida, aty ndahet Shqipëria me Bullgarinë” (Hopf; f. 281). Ky burim me shumë ujë, me shumë gjasa është ajo që sot quhet Turska Cešma, që është rreth 400-500 metra në lindje të qafës së malit Peristeri.

Lorenzo Viezzoli S. J, në “Shqypnija njoftime gjeografike, shtetistike-administrore”, duke folur për rrugën Egnatia, shkruan: “E përmênduna udhë «Egnatia», e vetmja qi u ndërtue prej Rromakve, prej nji detit në tjetrin… Kjo niset prej Durcit, terthuron vargun e Jabllanicës tuj prekë 1000 metrat; ulet n’Oher mandej kthen në përpjetë deri 1000 metra për me kalue kreshten e Peristerit, e terthuron disá vargje tjera para se me marue në Selanik” (Viezzoli; f. 156).

Fjala kreshtë, kur përdoret për një vendkalim mali (apo vargmali), ka kuptimin e majës së qafës, d.m.th., pjesa më e ulët e një qafe mes dy malesh, që lidh dy ultësira (Kica, Betejat Valkale, 2020; f. 58).

Kreshta e Peristerit (maja e qafës), 1175 metra lartësi, është qafa që ndan malin Bigla (në veri), me malin e Peristerit (në jug); dhe që lidh (me rrugën Egnatia) pellgun verior të liqenit të Prespës (në perëndim, ku ndodhet qyteti i Resnjës), me një shpatinë pak të pjerrët (në lindje), që shtrihet në anën perëndimore të Manastirit.

Ekspedita e parë për tu ngjitur në majën shkëmbore të malit të Peristerit, që u tentua nga R. Kica, autori i këtij materiali, në mars 2021, dështoi për shkak të borës në malin Peristeri.

Ekspedita e dytë, më 3 maj 2021 (që u bë nga unë, R. Kica, i shoqëruar nga dy miqtë e mi, Prenush Paloka dhe Zija Koleci, si dhe nën shtytjen e mikut tim, Sali Onuzi), pas një ngjitje të vështirë në anën juglindore të malit Peristeri, nga fshati Malovishta, dështoi për tu ngjitur në majën shkëmbore, për shkak të terrenit shumë të vështirë. Pasi kaluam brezin e parë shkëmbor ngecëm shumë keq, sa e quajtëm veten me shumë fat, që ia dolëm të zbrisnim.

Ekspedita e tretë, më 9 maj 2021 (që u bë nga unë, i shoqëruar nga Prenush Paloka, ish alpinist), përfundoi me sukses, duke u ngjitur në majën e malit të Peristerit (Vrateška), nga fshati Malovishta.

Sfetigradi, ishte në një mal të lartë “i dukshëm nga të gjitha anët” (Barleti; f. 78). Mali i Peristerit shikon në të gjitha anët, si nga lindja fushë-shpatinën pak të pjerrët (mbi 10-15 kilometra katrorë në perëndim të manastirit), dhe hapësirën drejt lindjes deri në Manastir e Pelagoni; po ashtu dhe nga perëndimi, fushën mbi 30 kilometër katrorë të Resnjës dhe hapësirën në drejtim të Ohrit (malet Galiçica që janë në lindje të Ohrit); si dhe nga veriu malin Bigla; e nga jugperëndimi drejt liqenit të Prespës.

Në majën shkëmbore të malit Peristeri (2010 metra e lartë, që quhet Vrateška), ishte kalaja e Sfetigradit. Kjo majë shkëmbore ishte (është dhe sot) e rrethuar me shkëmbinj të pakalueshëm (në më shumë se një radhë), në pjesën më të madhe të të gjithë perimetrit, sidomos krahu i jugut dhe anët e lindjes dhe perëndimit. Për tu ngjitur në të ka vetëm një mundësi (dhe kjo shumë e vështirë); në anën veriore, ku ishte (me sa arrita të kuptoj unë)“porta e madhe” (Barleti; f. 235). Ndërsa “porta dibrane” (Barleti; f. 192), me shumë gjasa, ishte në anën e veriperëndimit.

Barleti shkruan që “Qyteti [i Sfetigradit]si fole shqiponje” (Barleti; f. 77),“ishte malor e i ndërtuar në majë të një shkëmbi shumë të lartë, pa asnjë burim uji brenda”(Barleti; f. 220). Nuk ka se si të përshkruhet më saktë maja shkëmbore e malit Peristeri, fiks një fole shqiponje majë një shkëmbi.

Barleti shkruan:“qytetasit kishin bërë një stom duke mbledhur dhe në formë kodre dhe duke e rrethuar vendin me një strehë prej trinash e zunkthash. Për rreth kishin gati një grumbull gurësh e hunjsh me majë, të cilët, për shkak të pjerrësisë së vendit, binin vetë, sapo i hidhnin me shtytjen më të vogël si predha kundër armiqëvet nën të” (Barleti; f. 198).“Por mbi të gjitha lufta bëhej me gurë, që lëshoheshin së sipërmi e binin me një zhurmë të llahtarshme, duke u shkaktuar kështu pa dallim kërdi të njëjtë si luftëtarëvet, si mjetevet të luftës” (Barleti; f. 198). Terreni i majës shkëmbore të malit Peristeri flet siçshkruan Barleti.

Barleti shkruan: “Dhe me të vërtetë, gjendja e qytetit [Sfetigradit] është e tillë, e tillë nga natyra e vendit, sa që të mundet të mos e përfillë kundërshtarin, sado i egërsuar që të jetë”(Barleti; f. 180). Tirani nuk mund ta shtinte qytetin në dorë,“për arsye të vendit të ashpër dhe të paafrueshëm, ku ndodhej. Dhe me të vërtetë, ai ndodhej në krye të një mali thikë që zor t’i afrohej dhe këmbësoria me armatimin me të lehtë” (Barleti; f. 190). I gjithë ky përshkrim përputhet plotësisht me realitetin e majës shkëmbore të malit të Peristerit.

Barleti shkruan: “Dhe me të vërtetë, vendi atje ishte aq i pjerrët sa s’të zinte këmba dhé gjëkundi e s’kishe ku të mbaheshe, veçse me ndonjë litarë të fortë” (Barleti; f. 198).

Sfetigradasit “si mblodhën, pra, një sasi gurësh shumë të mëdhenj dhe pasi i hodhën në të njëjtën kohë bashkë me vaj, uthull e ujë të përvëluar, i flakën në erë kthinat e makinës, e asaj ngrehine prej shkallësh” (Barleti; f. 211).“Natyra e ashpër e vendit nuk lejonte që ajo forcomë të pushtohej nga asnjë forcë dhe nga asnjë mendje njerëzore. Dhe kështu, sadoqë gjithë ajo anë ishte e hapur dhe pa asnjë mbrojtës, mezi mund të bënin përpara, duke u mbajtur me këmbë e me duar, si i thonë fjalës, edhe ushtarët e ngarkuar lehtë, pa lë pastaj ata të armatosurit rëndë”(Barleti; f. 203).“Disa Janiçerë… panë nga ana përballë qytetit një vend të vetmuar… vend i paafrueshëm dhe mali thikë të gllabëronte, kështu që ai mbrohej vetë. Kjo gjë iu njoftua Muratit… ku çoi dhe të tjerë… duke grumbulluar… një ushtri të vërtetë… por u dërmuan të gjithë bashkë më shkallët duke u rrokullisur poshtë gjer në fund të malit, të prishur e të copëtuar aq keq, sa që, kur i gjetën pastaj të vetët, nuk i njihnin dot, nga që s’u kish mbetur më gjëkundi fytyrë njeriu” (Barleti; f. 204).“Vendi fort i mbrojtur dhe gati i paafrueshëm ku ndodhej qyteti”(Barleti; f. 235).“Vendi ishte i siguruar prej vetiu pa pasur nevojë për ndonjë ndihmë luftëtarësh”(Barleti; f. 237).“Rreth mureve s’kishte veç se një rryp shumë të ngushtë që ishte shesh, kurse pjesa tjetër e malit, që vinte menjëherë, ishte fund e krye një rrëpirë e hatashme” (Barleti; f. 237).

Të gjitha këto përshkrime të Barletit, i shpjegon plotësisht realiteti i majës shkëmbore të malit Peristeri, si përgamja homerike. Ne nuk mund të sjellim këtu, të gjitha imtësitë që jep Barleti për Sfetigradin, pormali Peristeri së bashku me majën shkëmbore Vrateška, plotëson gjithçka shkruan shkodrani për Sfetigradin.

Sfetigradi mbrohej nga natyra. Rrethim mbrojtës nga dora e njeriut (mure), kishte vetëm në krahun e veriut. Nga maja e rrafshët (qendra e qytetit) duke u larguar (duke zbritur) drejt veriut, në largësi rreth 50 metra është muri i parë i rrethimit të kalasë. Nga muri (rrethimi) i parë deri tek muri (rrethimi) i dytë, është një largësi nga 10 deri 15 metra. Muri (rrethimi) i tretë është rreth 20 metra larg të dytit. Ndërsa, në anën e perëndimit kjo largësi totale prej rreth 80 metra, shtyhet (duke u ngushtuar) duke shkuar në total mbi 200 metra, dhe më shumë. Sot muret janë të rrënuar plotësisht, dhe si dëshmi të tij kemi vetëm grumbullin e gurëve në formë harkore, me të cilët është e lehtë të kuptohet që janë rrënojat e mureve të shembura. Tre rrethime (mure) ka pasur vetëm në pjesën ballore të veriut; ndërsa duke iu larguar (nga lindja dhe nga perëndimi), diku kemi dy mure e diku një; dhe diku tjetër vetëm mbrojtje natyrore apo copëza muresh që mbyllin shtigje. Sfetigradi (me sa arrita unë të kuptoj nga terreni, gjurmët e mureve dhe gjithë dukshmëritë fizike), kishte formën e presjes së përmbysur, me bishtin nga perëndimi të përkulur drejt jugperëndimit, dhe me terren shumë të thyer, që vazhdon nga maja duke zbritur me pjerrësi të fortë dhe të menjëhershme në të gjitha anët.

Me ç’konceptova unë, në krahun verior të rrethimit të parë (në mes të ballit të veriut), ku ka qenë një portë e murit (sipas shenjave të dukshme të një shtegu në grumbullin e gurëve të murit të shkatërruar me themel), brenda tij dhe ngjitur me të nga ana e lindjes, ka qenë pusi i ujit i Sfetigradit, shkaku i dorëzimit të qytetit osmanëve. Ishte i vetmi vend ku ishte një gropë me dhé, dhe me shenja lagështire. Gjithë pjesa tjetër ishte absolutisht e thatë.

Frangu, duke folur për pushtimin që i bënë osmanët kalasë së Sfetigradit, shkruan: “Pasi e pushtoi qytetin, Murati e shembi nga themelet”(Frangu; f. 100). Pasi turqit e pushtuan Epirin, i rrënuan ato pak mure në majën shkëmbore të malit Peristeri, folenë e shqiponjave, duke zhdukur gjithë shenjat fizike të qytetit të Sfetigradit, së bashku me emrin, dhe historinë e tij.

Në anën lindore të kalasë së Sfetigradit (ngjitur) është toponimi ‘Sveti Spas crkva i bivak’. Sveti Spas – Spasi i Shenjë (Shën Spasi), që është aty thuajse ngjitur. Ndërsa ‘crkva i bivak’ është kishë dhe vendqëndrim, zakonisht i përdorur si strehë për ushtritë (në lëvizje). ‘Bivak’ vjen nga frengjishtja bivouac që do të thotë, vendqëndrim në terren të hapur i trupave ushtarake në ekspeditë (bivacco – italisht; Biwak – gjermanisht). Në luftën për rimarrjen e Sfetigradit, në krah të Kastriotit kanë lufuar dhe galë (Barleti; f. 234), italianë (Barleti; f. 233, 237), gjermanë (Barleti; f. 233, 237), ilirikë (Barleti; f. 233) [ilirikë janë sllavët]. Madje, “shumë prej këtyre [të huajve] qëndruan dhe ngritën atje banesa përngahera” (Barleti; f. 233).

 

Bibliografi:

Barleti; – “Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut”, Marin Barleti, shtypur nga “Mihal Duri” Tiranë 1964, përkthyer nga Stefan Prifti.

Frangu; – “Veprat e famshme e të lavdishme dhe ndërmarrjet fitimtare kundër turqve të zotit Don Gjergj Kastriotit i quejtun Skanderbeg, Princ i Epirit”, shkruar nga Dhimitër Frangu, shtypur nga “Arbëria”, Tiranë 2007, përktheu Lek Përvizi.

Frashëri; – Kristo Frashëri “Gjergj Kastrioti Skënderbeu, jeta dhe vepra”, botimet TOENA, Tiranë 2002.

Historia 1959; – “Historia e Shqipërisë”, në tre vëllime, vëllimi i parë, botim i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, Tiranë 1959.

Historia 2002; – “Historia e popullit shqiptar”, në katër vëllime, vëllimi i parë, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, botimet Toena, Tiranë 2002.

Hopf; – Charles Hopf. “Chroniques Gréko-Romanés”, Berlin. 1873. (p. 270 – 340; “Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi”).

Kica, Beteja e parë e Skënderbeut; – Ramazan Kica Beteja e parë e Skënderbeut (Beteja e Korabit), botim i dytë, 2M PRINTING, 2019.

Kica, Betejat Valkale; – Ramazan Kica, Beteja e parë dhe e katërt e Skënderbeut me Ballabanin, 2M PRINTING, 2020.

Pulaha; – LUFTA SHQIPTARO-TURKE NË SHEKULLIN XV – Burime Osmane, përgatitur për shtyp nga Selami Pulaha, Tiranë 1968.

Skënderbeu dhe Evropa; – (Përmbledhje kumtesash). Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë – ILAR, Tiranë 2006.

Viezzoli; – Lorenzo Viezzoli S. J, “Shqypnija njoftime gjeografike, shtetistike-administrore”, Dora V, e plotsueme e e ndreqme. Botue prej Etneve Jezuit, Shkodër 1923.