Shkolla shqipe e Trebickës, 42 vjet para Mësonjëtores së Korçës

Me këtë dëshmi historike nuk duam të nënvizojmë se duhet të njihet ajo si e para shkollë shqipe në vendin tonë, por t’i kujtojmë mbarë opinionit publik shqiptar si dhe vet historiografisë shqiptare se, në Qarkun e Korçës ka ekzistuar një shkollë e gjuhës shqipe shumë më herët se ajo e 7 marsit 1887, në Trebickë të krahinës së Vakëfeve të Korçës (para vitit 1854), pavarësisht se nuk ishte me lejën e Portës së Lartë, laike dhe me një program të gjerë mësimor, sikurse qe Mësonjtorja. Kjo e dhënë, përveçse ia rrit vlerat trashëgimisë sonë në fushën e arsimit, nuk bën gjë tjetër, për të cilën ne nuk na falet ta mbulojmë si fakt. Është një debat i hershëm ky që është hapur dhe hapet sa herë vjen 7 Marsi, nga studiues të ndryshëm, të cilët rreken të vërtetojnë se nuk është Korça, por X apo Y shkollë tjetër e para (në Shkodër, Elbasan, Tiranë, Manastir e gjetkë), duke mos bërë dot dallimin mes një shkolle kombëtare të organizuar legale (si Mësonjtorja), me ato private, brënda shtëpive e në mënyrë të fshehtë.

Pa dashur të biem në të njëjtin gabim, si të lartpërmendurat, më duhet të theksoj që në fillim se Shkolla e Trebickës ka veçoritë dhe përparësitë e veta, që e bëjnë shumë më të avancuar nga mësimi fshehtas shtëpiak gjetkë, sepse funksiononte në një institucion publik (Manastir, ose Kisha e Shënmërisë), njihej gjerësisht në krahinë, kishte një numër të konsiderueshëm fëmijësh (djem e vajza), i strehonte ata me ushqim e fjetje për gjatë vijimit, përdori të parën abetare shqipe të hartuar nga babai i alfabetit shqip, Naum Veqilharxhi, dhe kishte një mësues të përgatitur që vinte nga një fshat tjetër.

E, meqë Veqilharxhi është babai i alfabetit shqip dhe të parës abetare shqiptare (pavarësisht fundit të tyre dhe vështirësive që paraqisnin në përdorim), logjikisht, edhe shkolla e Trebickës mbetet pionierja e arsimit shqip, që sivjet mbush 170 vjetorin e saj, po të marrim si fillesë vitin 1845. Kujtojmë se gjuha shqipe, në fillim të shekullit XIX, as shkruhej, as lexohej e as nuk mësohej në shkolla. Mbijetesa e saj, si e tillë, i ka rezistuar fort shekujve. E nëse dikush pretendon se ka patur gjetkë një shkollë shqipe më të hershme se ajo e Trebickës (sa mirë do të ishte!), atëhere lind pyetja, me cilën alfabet dhe abetare kanë mësuar ata nxënës?! E rëndësishme është të theksojmë se, në kohën kur kombi shqiptar, si në shumë drejtime (në pikat kthesë të historisë botërore) është i vonuar në raport me fqinjët e më gjerë, përfshi dhe arsimin (shkrimin e këndimin shqip), s’kemi luksin që raste si “Trebicka” t’i injorojmë fare, përkundrazi t’i evidentojmë dhe paraqesim para botës si shenja civilizimi. Një shtet tjetër këtë rast do e kërkonte me qiri dhe amplifikonte me të gjitha mjetet, e jo të mbetej si puna jonë me thjesht 7 marsin 1887, a thua se ky erdhi papritur dhe nga hiçi. Të dyja këto ngjarje (Trebicka dhe Korça), gjithë shqiptarët i mbushin me krenari të ligjshme, ndaj s’kemi pse bëjmë vetvrasje historike, duke hedhur poshtë kontributin e paraardhësve tanë dhe ç’vleftësuar veten para botës, me një indiferentizëm e nihilizëm të pashpjegueshëm. Trebickallinjtë dhe vakëfllinjtë, pse jo Korça dhe gjithë vendi ynë, kanë të drejtën e tyre legjitime që çdo 8 shtator të përkujtojnë çeljen e të parës shkollë shqipe jo legale në Trebickë.

Dëshmi gojore nga të moshuar

Burimeve të bëra publike me shkrim, u vinë në ndihmë edhe dëshmitë gojore të trebickalleshave Thomaidha Nikollës, plakë 90-vjeçare si dhe të Vasile Priftit, vdekur më 1948, në moshën 83-vjeçare, të cilat na krijojnë një ide më të plotë për shkollën dhe mësuesin e saj Thanas Xheka. “Jeshmë të vegjël shumë – kujton Vasile Prifti. Rrinja shesh me alfabetaren në dorë dhe keshë edhe gëzim të madh, por edhe frikë se mos na zinin e nuk mësonim dot zëntoret shqipe: a, e, y, i, kur i ndjeri Thanas Xheka apënte (hapte) alfabetaren e këndonte shqip më mirë se bilbili që këndon në maj. Ca uleshin mbi velenxë, ca mbi postet që i shtronim mbi dërrasat e Manastirit… Edhe sikur të na mbante i ndjeri Thanas Xheka tërë ditnë e ditës me zëntoret shqipe, ne keshmë dëshirë e nuk mërzitshim. Në dhomë të Dhaskalit kishte edhe ca djem të mëdhenj. Ata i mësonin zëntoret më shumë se neve. Ca që qenë e vinin si çirakë shkruanin në kartërat e tyre fare shqip, më shpejt se me shkronjat turke e greke. I ndjeri Thanas Xheka na thoshte gjithnjë se shkronjat tona ngjisnin më shumë me gërmat e gjuhës frënge” (Muzeu Historik Korçë, të dhëna nxjerrë në vitin 1986).

Për pjesëmarrjen e elementit femër në mësimin e fshehtë të gjuhës shqipe në Trebickë, Vasileja kujton: “Çupa jeshmë më pak, më teprë psonin (mësonin) djem se çupa. Ca baballarë nuk i linin kaq shumë çupat e vogla të këndonin libra”. Prej këtyre dëshmive del qartë se kemi të bëjmë me fëmijë vendas (trebickallinj) por dhe të ardhur, djem e vajza, të vegjël e të rritur, duke krijuar në këtë mënyrë para syve tanë imazhin e një shkolle vërtet serioze.

Pse u zgjodh Trebicka për shkollë?

Të gjitha gjasat janë të ketë filluar aktivitetin menjëherë pas daljes së abetares së dytë të Veqilharxhit, Evëtarit fare i Ri, më 1845, sepse dihet që botimet e para të abetares (1844) ai i dërgoi urgjentisht në Korçë, Vithkuq, Vakëfe etj, vënde këto të krahinës së tij. E nëse pranojmë vitin 1845, sikurse e argumentojnë më poshtë Gjik Prifti, Polikron Trebicka, Myslim Islami etj, patjetër që ka qenë muaji shtator i këtij viti. Këtë e dëshmonte z. Polikron, sipas tregimeve që mbante mend prej babait të tij Simi Trebicka, vjelë nga i ati Sotir Trebicka (vdekur në vitin 1892). Trebickallinjtë prej kohësh kanë patur një festë të tyre të përvitshme, 8 shtatorin, si festa e Shën Mërisë së Trebickës (P.Trebicka, krijimtaria historike letrare, botim 2011, fq. 533), e cila është shfrytëzuar si dita e parë e çeljes së shkollës. Abetaren e parë (1844) e morën brenda vitit edhe atdhetarët e qytetit të Korçës, për të cilat shprehën entuziazmin e tyre dhe mbështetjen financiare ndaj Veqilharxhit (shih letër e 22 prillit 1845, H.SH, 1984, V.II, fq 136), por kurrësesi s’mund ta përdornin aty hapur (të çelnin një shkollë), përballë përndjekjeve dhe terrorit të egër grek brenda qytetit.

Atëhere përse u zgjodh Trebicka si vendi ku do të çelej kjo shkollë?! Mendojmë se faktori bazë ishte autoriteti i madh i Manastirit të këtij fshati në ato krahina, duke garantuar funksionimin e saj me kushtet që ofronte si, shpenzimet ekonomike, pagesën e mësuesit, mbrojtjen nga raprezaljet turke (zonë e thellë) si dhe maskimin e saj nën emrin e shkollës greke që funksiononte më parë. U zgjodh Trebicka, dhe konkretisht Manastiri, për faktin se ky ishte një fshat i përparuar në atë kohë (afër Treskës), me rreth 200 shtëpi, në kryqëzim rrugësh, qendër tregtie e artizanati, dhe me klimën më të butë në zonë. Aty kishte shumë patriotë që jepnin ndihmë direkte për arsimin, dhe më kryesorja, një rol vendimtar për këtë qëllim luante Manastiri i famshëm i Trebickës, me një influencë dhe autoritet të padiskutueshëm në krahinë.

Atdhetari i njohur Gjikë Prifti, nga Trebicka, dëshmon se në të arritën të përdoren gjatë librat e përgatitura nga patrioti rilindas Naum Veqilharxhi (1767-1854): “ Si një bekim i qiellit, – kujton ai, – na ra në dorë alfabetarja e vithkuqarit Naum Panajoti. Ne e ruanim dhe vlonim atë më tepër se korrat (ikonat) e shënjta të këtij Manastiri”. Shumë herë Gjikë Prifti dhe i ati i tij, Papa Spirua, ruanin shkollën nga nizamët turq që kalonin gjatë Tanzimatit ose nga spiunë e tradhtarë të tjerë, që kalonin nga Çamëria, Janina e Berati për në Shkup e Manastir.

Shkolla e parë shqipe në Trebickë përgatiti terrenin për shkolla të tjera shqipe që u hapën më vonë në Qarkun e Korçës dhe gjithë Shqipërinë. Ajo mbetet më e hershme se shumë shkolla private që mësonin fshehurazi gjuhën shqipe në këtë periudhë si, në Elbasan, Shkodër, Tiranë, Manastir etj (H.Shqipërisë, viti 1984, vol. II-të, fq.311), gjë që për fat të keq historiografia shqiptare deri tani, nga mosnjohja e ka lënë në harresë. Duke folur për rolin e madh që ka luajtur përhapja e të shkruarit dhe të lexuarit të gjuhës shqipe në fshatrat e Vakëfeve, patrioti Goni Katundi thekson: “Mësimi i gjuhës amtare po përhapej me çape të shpejta në të gjitha fshatrat e Vakëfeve… Mund të them pa ndrojtje se vetëm kur mësova të shkruaj e të mësoj gjuhën e nënës, e ndjeva veten më burrë, më të ditur. Është për t’u shënuar se, gjithë ata që mësuan të shkruajnë e të këndojnë gjuhën amtare, u bënë pa përjashtim, punëtorë të idesë kombëtare, luftëtarë për çlirimin e mëmëdheut nga zgjedha e huaj”. (P. Pepo vepra me titull – Lufta për çlirimin kombëtar në vitet 1878 – 1912, faqe 43).

Sipas kësaj të dhënave i bie që deri në vitin 1870 ajo ka qenë e hapur, ndërsa mbas vitit 1870 nuk kemi asnjë dokument apo dëshmi për vazhdimësinë e saj, vite kur mund të ketë vdekur dhe mësuesi Thanas Xheka, mbi moshën 80 vjeç.

Shkollat e tjera shqipe në Vakëfe

Përpjekjet për shkollën shqipe, mbas asaj të Trebickës, i gjejmë të mëdha në gjithë Qarkun e Korçës. Kështu, duke u mbështetur në dëshirën e madhe të popullsisë korçare, nga fundi i viteve `50-të të shek. XIX-të, patrioti Thimi Mitko u përpoq të hapte në Korçë një shkollë shqipe, por nuk mundi. Ndërkohë, në zonën e Vakëfeve, në këtë truall të shëndoshë arsimdashës, më 1882 filloi veprimtarinë e tij Petro Nini Luarasi. Nën shembullin e mësuesit të tij, Koto Hoxhi, në fillim në Bezhan e më 1883 në fshatin Katund, Petro Nini arriti t’i kthejë këto shkolla krejt në gjuhën shqipe, megjithëse zyrtarisht figuronte si mësues i gjuhës greke. Sipas kujtimeve të Guri Kr. Sevos, marrë nga libri “Petro Luarasi, mësonjësi im i shqipes”, mësojmë se: “Motin e parë, Petroja hyri mësonjës në Bezhan, ku qëndroi vetëm një mot. Këtë mot, myftar në fshat ishte zgjedhur i ati, Nin Petroja. Nga Bezhani shkoi mësonjës në Katund, ku ndenji dy vite. Në këtë fshat, ku kishte dhe njerëzit e nunëlës së tij, gjeti pritje edhe më të mirë edhe raste që ta kthente shkollën pothuajse krejt në shqip. Aty u jepte mësim të tillë jo vetëm të vegjëlve, që vinin nga fshatrat Treskë, Trebickë dhe Stratobërdhë, por edhe të moshuarve, me të cilët piqej në qarkun e Vakëfeve. Për kujtim të kësaj kohe, Sotir Treska, në një përshkrim mbi Vakëfet, të botuar më 31 gusht 1926, në gazetën “Dielli”, shkruante: “Patrioti Petro Nini Luarasi, ky burrë burrash e trim trimash, që as trembej as lodhej, që burgu i Sulltanit dhe mallkimet e Patrikut, erdhi me fener në dorë dhe shëtiti fshat më fshat tërë Kolonjën dhe Vakëfet, duke mbjellë farën e kombësisë dhe dëshirën e lirisë…”

Vepra e nisur nga mësuesi atdhetar Petro Nini Luarasi u zgjerua edhe më shumë në fillim të viteve ’90-të shek. XIX. I ndihmuar nga ish-nxënësit e tij, nga kolonitë e mërgimit, në mënyrë të veçantë nga shoqëria “Drita”, si dhe me përkrahjen e mbrojtjen e popullsisë së këtyre zonave, ai çeli gjashtë shkolla të reja shqipe, në fshatrat Luaras, Gostivisht, Rehovë, Vodicë, Selenicë e Pishës dhe në Treskë, të cilat filluan të funksiononin që në vjeshtën e vitit 1892. Midis mësuesve të këtyre zonave ishin dhe Nuçi Naçi, Kristo Luarasi, Vasil Thanasi e Balil Tahiri. Nga këto shkolla, më e suksesshmja qe ajo e Treskës, me mësues Nuçi Naçin, e cila në përfundim të vitit shkollor 1892-1893, nxënësit dolën aq mirë në provime, sa sikur të kishin mësuar 5 vjet në gjuhën greke, – shkruan K. Luarasi, – themi se nuk do të dilnin aq të mbaruarë. Në vazhdën e kësaj tradite, po me ndihmën e emigrantëve të Amerikës, në fshatin Katund të Vakëfeve, në fillim të shek XX, u hap dhe një shkollë shqipe për vajza, gratis, me mësuese Sofi Kristoforin.