Skizofreni gjenial

Ishte viti ‘78. Qendra e Kumanovës quhej dhe quhet “Ploshtad”. “Shtad” kuptohej se ishte qytet në gjermanisht, por ajo “plo” nga kishte ardhur, kush e kishte menduar, kush ia kishte bashkangjitur shtadit dhe si erdhi pikërisht në Kumanovë dhe emërtoi qendrën, nuk di. Në google nuk mund të gjendet një shpjegim etimologjik.

H. pat nisur studimet e matematikës në Prishtinë. Në semestrin e tretë braktisi fakultetin dhe qe dërguar në Bardovc afër Shkupit. Në qytet flitej se ishte çmendur nga leximi i tepërt dhe duke zgjidhur detyra të matematikës, ishte kapërcyer, kishte braktisur normalen dhe kishte kaluar në një nivel tjetër, në një dimension tjetër apo në një frekuencë tjetër, që njerëzit “normalë” e konsideronin të çmendur, “të tranum”. Spitalin ku qe dërguar ai në maqedonisht quhej Lludnicë, si emërtim qe përhapur edhe në popullin shqiptar, por të arsimuarit, e quanin pak me më shumë respekt, si “Çmendinë”.

Ky emërtim flet edhe për atë brez se si kuptonte, si perceptonte ai kohën dhe të sëmurin. I sëmuri mendor, quhej i çmendur dhe nuk dërgohej në psikiatri, por në “çmendinë”. Kur sëmureshin të tjerët nga kanceri, nuk thuhej se e dërguan në “Kaceratore” apo kur thyente dikush këmbën, “normalët” nuk thoshin e dërguan tek “Kockat e Thyera” apo “Kockatore”, por në spital.

Familja e goditur nga kjo fatkeqësi, nuk kërkonte shërimin vetëm në Bardovc, por shumë herë kërkohej shërimi edhe tek ndonjë hoxhë apo ndonjë pop maqedonas: tek ndonjë magjistare, që shpesh herë gjente shkaktarin e sëmundjes tek ndonjë i afërm, që e kishte sëmurë për hakmarrje, nga xhelozia apo nga smira. Atëherë, për disa sëmundje mendore, si paranoja, skizofrenia, apo edhe për sterilitetin, shërimi kërkohej tek ata që merreshin me ezoterizëm apo okultizëm. Disa as nuk shkonin në spital, sepse besonin, se sëmundjet dërgohen nga zoti dhe mund t’ i shërojnë vetëm ata, që kanë një lidhje direkte, miqësore me të.

Sidoqoftë ne ishim ulur në tarracën e një ëmbëltore në qendër të qytetit. Ishin ditët e fundit të maturës. Pranë nesh u ndal H. duke folur vetmevete dhe duke fiksuar shikimin drejt një maturanti tjetër, që po fliste në këmbë nja tre hapa larg nesh. Ata një herë shikuan atë me habi se si po fliste me vete, pastaj ndalën bisedën. H. një herë fliste qetë, bënte një pyetje, pastaj ngrinte zërin dhe duart dhe i përgjigjej vetes. Në botën e tij ai po debatonte me dikë. Njëri prej tre maturantëve bëri dy hapa drejt tij dhe i tha të largohej. H. nuk dëgjoi se çfarë po kërkonte ai prej tij dhe vazhdoi me diskutimin. Maturanti duke humbur durimin e kapi për këmishe, disa pulla ranë përtokë dhe pastaj e dridhi atë, siç dridhet një pemë për të rënë frutat poshtë.

“Pse ma shkyve kmishën…?”, iu drejtua atij. Maturanti nuk u përgjigj, por e goditi në gjoks me grusht. Ai zuri në një këmbë të karriges dhe u rrëzua. Aty pa dy pulla të këmishës, i mori dhe i futi në xhep, pastaj u ngrit ngadalë dhe duke u larguar shtoi:

“Për mu e di krejt Kumanova se jam budallë…Prej sotit e din edhe për ty!” Maturanti i krekosur u kthye tek shokët e tij duke i sharë edhe “nanën e budallës”.

Sa herë shikoj sa lehtë ndërsehen politikanët shqiptarë nga persona skizoidë, nga ata që karrierën kanë obsesion, fiksim, duke iu përgjigjur zemërimit të tyre me zemërim, mllefit me mllef, sharjes me sharje, më bie ndërmend kjo skenë, ky përjetim dhe mendimi filozofik, i thellë, i pakundërshtueshëm i studentit të pa fat të matematikës, që fliste vet me vete dhe kërkonte shërimin tek mashtrues të ndryshëm, që i merrnin paratë pa e ndihmuar kurrë.

Rënia e njeriut “normal”, në nivelin e njeriut “jonormal”, është sëmundje, sepse ai mund të dirigjohet, ndërsehet dhe zbresë nga niveli i vet, sa herë ta kërkojë i çmenduri. Ai din të kërcejë apo zhytet në rolin e të çmendurit, të bëhet si ai, të veprojë siç pret ai për një njeri të kategorisë vet dhe përpiqet me çmenduri të dalë fitues mbi të çmendurin. Kjo tregon se egoja e disa njerëzve delikatë, të mençur, mund të komandohet, manipulohet, ngacmohet nga një njeri me probleme psikike. Aftësia tij e madhe është në luajtjen e rolit të të mençurit, por në fakt, ai “normal”, ka nevojë për trajtim mjekësor, për Çmendinë…