Statistikat e frikshme që duhet të alarmojnë gjithkënd në Shqipëri

Për disa vite me radhë, pothuajse në të njëjtën periudhë, vendi përballet me një situatë të vështirë përmbytjesh. Pyetja që bëhet shpesh është: Po mirë, a nuk vunë mend nga viti i kaluar, pse nuk punuan për të parandaluar kësi situatash?! Përgjigja nuk duket kaq e thjeshtë…

Ditën e djeshme, në Shërbimin Gjeologjik shqiptar, tashmë i vendosur në zonën e Tufinës mbizotëronte një qetësi. Inxhinierët aty janë të mësuar me këto situata dhe nuk u bën shumë përshtypje, madje duket sikur janë lodhur duke folur.

Por pyetjes sonë, se përse vitet e fundit Shqipëria përmbytet çdo vit dhe përpara viteve ’90 nuk ka patur raste të tilla, një nga inxhinierët i përgjigjet me disa argumente të kundërt.

“Nuk është e vërtetë se përpara viteve 90-të nuk kishte përmbytje. Kështu dy herë mes viti 1976 dhe 1984 ka patur përmbytje serioze, mesa e mbaj mend unë. Në të parën, diku nga viti 1977 ose 78, u detyrua të kryhej hapja e portave të HEC “Drita e Partisë” (sot quhet HEC i Fierzës) dhe në të dytën Lezha u përmbyt në po ato nivele që ishte përmbytur gjatë shirave të ditëve më parë.

Problemi është se mua këto dy përmbytje më kujtohen privatisht sepse e keqja më e madhe e Shqipërisë së viteve të socializmit ishte mungesa e statistikave të sakta, ose manipulimi i tyre. Dhe kjo mungesë, e cila bëhej me qëllim mohimin apo minimizimin e pasojave të tilla negative çon gabimisht në idealizimin e sotëm të asaj periudhe”- thotë një specialist për Dita-n.

Ndërsa inxhinieri gjeolog Sokol Marku ka një sqarim më teknik dhe argumentues për fenomenin e përmbytjeve të fundit. “Historia e njerëzimit përputhet në ndarjet e gjeokronologjike me periudhën Kuaternare, pjesë e të cilës është dhe koha që kalojmë, por që i përket një nënndarjeje të Kuaternarit të quajtur Holocen. E gjithë historia e Kuaternarit ka qenë një sërë luhatjesh ekstreme të temperaturës që ka pas sjellë periudha akullnajore dhe periudha me mot më të ngrohtë, që quhen interglacialë. Vetë Holoceni është një interglacial, por që siç ndodh në çdo ngjarje të natyrës, temperatura kurrë s’ka qenë konstante por është luhatur, duke patur edhe në këtë periudhë të ngrohtë të historisë gjeologjike të tokës, herë periudha me temperaturë më të lartë e herë më të ulët sesa ajo që konsiderohet mesatare.

Kështu mes shekujve XVI dhe XIX ndodhi Periudha e Vogël Akullnajore, gjatë së cilës temperaturat ishin në mesatare vjetore 2 gradë më të ulëta sesa të sotmet. Për të kuptuar ç’do të thotë kjo, mund të marrim si shembull ndryshimin mes temperaturës mesatare vjetore të Tiranës dhe të Durrësit, që ka po këtë vlerë. Me këtë ndryshim statistikat tregojnë se Tirana ka në një vit rreth 30 ditë me ngrica më shumë sesa Durrësi.

Ulja apo ngritja e temperaturës në nivel global çon në ngritjen ose uljen e nivelit global të detit dhe për pasojë shtimin ose uljen e mundësive për përmbytje të fushave të krijuara gjatë Kuaternarit, siç është Ultësira jonë Perëndimore, dhe sipas statistikave terreni ku janë ngritur 80 për qind e qendrave të banuara më të rëndësishme në rang botëror, përfshi këtu Londrën, Nju Jorkun etj., etj”– shprehet Marku për Dita-n.

Statistikat botërore të luhatjeve të temperaturave globale, tregojnë se pikërisht vitet 1975-1985, 1990-1997 dhe dekada e fundit, kanë kurbë të temperaturës mesatare në rritje, për pasojë rritje të nivelit global të detit dhe shtim të përmbytjeve.

“Përvoja botërore e cila ka hequr dorë prej kohësh nga idhujt e rremë siç janë për ne periudhat para dhe pas vitit 90-të dhe beson në të dhënat shkencore, parashikon nëpërmjet studiuesve të saj se deri në vitin 2100, niveli global i detit me trendin e sotëm të rritjes së temperaturave do jetë mes 20 dhe 60 cm, çka e përkthyer në dimension horizontal do të thotë vërshim të detit në brendësi të tokës me 40 deri 60 metra. Por statistika më të ngushta të kryera për bregdetin italian e rrisin masën e ngritjes së nivelit të detit nga 1 deri 1.2 metra, pra edhe përparim dy deri në pesë herë më të madh”– na sqaron inxhinieri.

Por inxhiner Marku shkon edhe më tej duke pohuar se “Këto statistika të frikshme duhet të alarmojnë gjithkënd në Shqipëri, sepse kjo do të thotë që qytete si Shëngjini apo Durrësi në fund të shekullit do i ngjajnë Kukësit të Vjetër që fle në fund të Liqenit të Fierzës, apo Kalasë së Rodonit, e cila duhet të theksoj për pasojë të subsidencës (afrimit të ujrave) detare dhe jo prej erozionit siç thonë të gjithë, gjendet sot brenda në det.

Gjithçka është në fakt pasojë e veprimtarisë njerëzore, ndërhyrje e cila ka arritur sot në rangun e forcave të natyrës, aq sa studiuesit duke nisur prej Paul Crutzen dhe Eugene Stoermer në vitin 2000, dhe të tjerëve pas tyre, po propozojnë se historia e zhvillimit gjeologjik ka hyrë në një periudhë të re Antropocenin, pra në atë të komanduar prej njeriut”.

Marku thotë se duhen bërë disa ndërhyrje në terren për të minimizuar dëmet që sjellin përmbytjet.

“Duke folur për Shqipërinë, duhet theksuar se në Ultësirën Perëndimore, ka pasur mjaft ndërtime inxhinierike, si prita, argjinatura etj., të cilat kishin si synim uljen e tërbimit të lumenjve, dhe masivisht ekziston mendimi se për t’ju kundërpërgjigjur kësaj ne duhet t’i rinovojmë këto masa.

Këto ndërhyrje klasifikohen në atë që shkencërisht quhet si “inxhinieri e ashpër”, dhe që nga studimet botërore rezulton në fakt shumë e dëmshme për ekosistemin e për rrjedhojë me pasoja edhe për jetën njerëzore dhe ekonominë. Ajo po zëvendësohet gjithnjë e më tepër me “inxhinierinë e butë”, që janë ndërhyrje që kopjojnë elementet e veprimtarisë natyrore duke studiuar mirë çdo pasojë negative për ambientin. Këto metoda janë nga pikëpamja e dëmit, ndotjes dhe shpenzimeve të paktën tre deri në shtatë herë më të vogla se metoda e mëparshme, e cila është dhe e vetmja metodë e aplikuar në Shqipëri para viteve 90-të. Por edhe nëpërmjet inxhinierisë civile rreziku nuk do të tejkalohet. Prandaj liderët botërorë, pak ditë më parë nënshkruan një pakt për klimën në Paris, i cili synon uljen e faktorëve që ndikojnë në ngritjen e temperaturës globale. Kështu në parim, edhe vendi ynë është në udhë të drejtë, si nënshkrues i këtij pakti”.

Por kjo nuk do të thotë që duhet të heqim dorë nga kanalet dhe argjinaturat.

“Megjithatë nuk duhet hequr dorë edhe nga metoda tradicionale, siç është thellimi i kanaleve që largojnë ujërat, mirëmbajtja e pritave, por në radhë të parë duhet ndërtuar një plan në shkallë kombëtare, por ky i integruar në një plan rajonal e mbarëbotëror, për masat që duhen marrë”.

Në këtë plan duhet mbajtur parasysh se jo gjithçka mund të shpëtohet, por duhet punuar në mënyrë të atillë që dëmi të jetë sa më i vogël të jetë i mundur. Duhet mbajtur në fokus ruajtja e rezervuarëve të ujërave nëntokësorë të Ultësirës Perëndimore, si p.sh. Fushë-Kuqja, të cilët rrezikohen mjaft nga një përparim i detit dhe ulin rezervat hidrike të vendit në ujëra të pijshëm, në këtë kohë kur veç ngrohjes globale, mbetet dhe rreziku i shterimit të rezervave ujore”- shprehet ai.

Por për inxhinier Markun të gjitha këto punë bëhen duke investuar në shkencë dhe jo duke evokuar në mënyrë romantike puna e kryer përpara vitit 1990, e cila ka vlerë vetëm për kohën kur u realizua, por ka patur gjithashtu ndikimin e saj negativ në përmbytjet e sotme. “Mirë është që në këtë program kombëtar secili të luajë rolin e vet që i takon, pra politikanët të koordinojnë, gazetarët të informojnë e sensibilizojnë ndërsa studiuesit dhe kërkuesit shkencorë të udhëheqin, e jo si ka ndodhur që politika ka qenë “vetë Ali e vetë Kadi”, analistët kanë qenë “shkencëtarët popullorë” që dinin gjithçka, kurse studiuesit ata që dëgjonin e mendonin “fali Zot se s’dinë çfarë thonë”- thotë Marku.