Të rënët nuk duhen përzier

-Në gjurmët e një shkrimi të vitit 1991-

Kohët e fundit, duke marrë shkas nga një deklaratë e bërë shumë vite përpara nga i ndjeri G. Pashko, është hapur një polemikë e re në gazetën e nderuar Dita, lidhur me heqjen e varrit të E. Hoxhës dhe të ish-udhëheqësve të tjerë të Partisë së Punës nga Varreza e Dëshmorëve.

Shumë vite më parë, pikërisht në maj të v.1991, unë shkova për të vënë një tufë lule mbi varrin e një dëshmori, të afërm timin. Kur hyra pashë me habi që, në Ditën e Dëshmorëve, kishte njerëz që shkonin dhe bënin homazhe tek varri i E. Hoxhës dhe ish-anëtarëve të Byrosë Politike dhe të Komitetit Qendror të PPSH. Të vendosësh qoftë edhe një lule mbi një varr që e meriton atë, është shenjë qytetarie, por në Ditën e Dëshmorëve, të harrosh dëshmorët dhe të shkosh vetëm tek “udhëheqja”, m’u duk paradoksale. Nisur nga ky vrojtim, bëra një shkrim dhe ia dërgova redaksisë së gazetës “Republika”, organ i Partisë Republikane, të sapokrijuar, atëherë në opozitë. Prita të botohej, por nuk po e shihte dritën e botimit. Kur fola me redaktorët e gazetës, më shfaqën ngurrimin e tyre, pasi ishte ende PPSh në pushtet. Gjithsesi, aty nga mesi  qershorit (16 qershor) e “vranë lepurin” që u kishte ngelur ende në bark.

Në atë shkrim, ashtu si edhe në këtë aktualin, unë nuk merresha me emra të përveçëm, pasi nuk doja, ashtu si nuk dua as tani të hyj në polemika boshe “e lagu, s’e lagu bishtin dhelpra”. E shtroja problemin parimisht, gjë që mendoj se e vlen të theksohet sërish. Në qoftë se do të niseshim nga një rregull i tillë, që, çdo anëtar i Byrosë Politike dhe çdo anëtar i KQ të saj, gjatë rrjedhës së kohës do të varroseshin pranë djemve dhe vajzave, të cilat në lulen e rinisë së tyre, hodhën pushkën supit dhe hynë në luftën e pabarabartë me armiqtë pushtues, luftë nga e cila edhe nuk u kthyen të gjallë, atëherë do të arrinim në një absurditet të tillë që, edhe pas pluralizmit, kur të ndaheshin nga jeta ish-anëtarët e Byrosë dhe të KQ, ta kishin të “pajtuar” vendin në varret e martirëve. Pastaj, me vendosjen e pluralizmit, çdo parti, që ishte formuar, apo do të formohej, do të kërkonte (dhe pse jo) që krerët e saj, pastaj edhe deputetët, ministrat etj. të varroseshin, madje jo përbri, por në krye të varrezave, të gjendeshin gjithmonë, edhe pas vdekjes, “në udhëheqje”. Sa për të marrë një shembull: A mund të përfytyrohet që ndonjë “kryetar legjendar” partie, i cili ende gjallon, nesër të varrosej përbri dëshmorëve? A do të ishte logjike të veprohej kështu? Mendoj se do të përbënte një praktikë tejet të padrejtë. Do të ishte një lloj dhunimi që do të vazhdonte t’u bëhej, ashtu si u ishte bërë deri atëherë, atyre të rinjve idealistë që dhanë jetën në Altarin e Atdheut.

E shkruaja atëherë, dhe po e përsëris, çdo parti mund t’u ngrejë udhëheqësve të vet çfarëdo mauzoleu, gjithmonë në bazë të ligjeve përkatëse, mund t’u ngrejë monumente, ose t’u bëjë nderime të tjera, por në asnjë mënyrë nuk duhet t’i përziejnë Dëshmorët e Atdheut në atë çorbë. Ata, me gjestin sublim që bënë, mbetën të pavdekshëm dhe duhet të mbeten të tillë deri në amëshim. Ata të rinj e të reja nuk e dhanë jetën me qëllimin që pasardhësit t’i varrosnin me nderime dhe të vazhdonin t’i nderonin përjetësisht. Jo. Ata as e kishin çuar nëpër mend këtë. Megjithatë me gjakun e tyre rinor, vaditën pemën gjigante me emrin “Çlirim” të Atdheut nga murtaja nazifashiste që kishte pllakosur të gjithë Europën dhe botën mbarë.

Po udhëheqësit e partisë, apo edhe të partive që ishin krijuar, çfarë kishin të përbashkët me ata? Asgjë. Ata kishin vdekur, ose do të vdisnin, në dyshekët e butë të shtretërve të tyre, me njerëzit e afërm pranë. Pra do të ndiqnin atë rrugë që ndjekin të gjithë njerëzit e tjerë. Nisur nga ky këndvështrim, edhe fati i tyre i pasvdekjes duhej të ndiqte fatin e gjithë të tjerëve, nuk kishte pse të ishte i veçantë, dhe jo vetëm kaq, por siç më ndodhi mua që pashë atëherë, madje edhe të eklipsonin të Rënët e Atdheut.

Sa i përket formës që u ndoq për heqjen e varreve të tyre nga Varrezat e Dëshmorëve (nuk jam i një mendje me ata që e quajnë zhvarrosje, pasi kjo fjalë ka një kuptim tjetër), mund të hapet debat, por jo për vetë aktin e heqjes. Mendoj që zhvarrosje quhet atëherë kur kufoma largohet nga ai varr me qëllimin që të mos i gjendet varri. Në këtë pikë nuk dua të zgjatem, dhe ca më pak të polemizoj me ndokënd, por vetëm dua të kujtoj një fakt që është bërë i njohur nga mediat se: kufoma e Mehmet Shehut është zhvarrosur dhe varrosur tri herë nga “shokët e tij të idealit”, me qëllim që pasardhësit e tij të mos ia gjenin varrin. Prandaj, të lajmërosh familjarët për heqjen e eshtrave, duke u thënë t’i heqin dhe t’i varrosin ku të duan (të paktën ky është versioni zyrtar) dhe të zhvarrosësh eshtrat me qëllim që familjarët të mos i gjejnë dot ato, janë dy gjëra krejt të ndryshme, të cilat vetëm me keqdashje mund të ngatërrohen.