Sa dëshpëruese është situata ekonomike e Shqipërisë?

Qeveria është treguar apatike, pasi ajo nuk e shoqëroi apo moderoi rritjen e çmimit të shërbimeve me uljen e ndjeshme të shpenzimeve qeveritare. Do të ishte e zgjuar politikisht dhe ekonomisht, nëse kryeministri do të dilte dhe deklaronte se ka ardhur koha për të gjithë të shtrëngojnë rripin, duke propozuar njëkohësisht edhe masa konkrete për reduktimin e shpenzimeve qeveritare

Si pasojë e marrëveshjes me Bankën Botërore, qeveria shqiptare do të duhet të bëjë të mundur uljen ose eleminimin e borxhit të brendshëm, liberalizimin e tregtisë me vendet e tjera, mbajtjen stabël të monedhës vendase, dhe privatizimin e ndërmarrjeve shtetërore si AlbPetrol dhe KESH.

Më qëllim që këto reforma ekonomike të jenë efikase, qeveria shqiptare duhet së pari të marrë mirëkuptimin dhe mbështetjen e grupeve të interesit, të cilat do të influencohen nga këto reforma. Fatkeqësisht, duket se ashtu si edhe në rastin e armëve kimike siriane, qeveria po i mban këto grupe interesi në një terr informativ i cili prodhon vetëm keqkuptime dhe opozicion për reformat e sipërpërmendura. Për këtë arsye, është jetike për qeverinë t’u shpjegojë këtyre grupimeve situatën ekonomike të vendit dhe arsyet që e çuan atë në firmosjen e marrëveshjes me Bankën Botërore. Duke qenë se qeveria nuk e ka bërë këtë gjë deri më tani, ky shkrim përpiqet t’i ofrojë publikut një shpjegim sadopak ndihmues.

Së pari, situata ekonomike e Shqipërisë është aq dëshpëruese sa ajo po kërkon borxhe nga Banka Botërore për të shlyer borxhet e marra nga organizmat e ndryshme botërore gjatë dy dekadave të fundit. Kjo situatë ka dy fajtorë kryesorë të ndërlidhur me njëri-tjetrin: Individin dhe qeverinë. Individi shqiptar, i pa mësuar me ekonominë e tregut dhe dritëshkurtër në menaxhimin e lekut të fituar përmes punës në tregti dhe emigracion, bëri ç’është e mundur që shumica dërrmuese e fitimeve të varroseshin në investime jofitimprurëse si ndërtime apo blerje vilash dhe makinash luksoze.

Mjafton të vëzhgohet Shqipëria nga jugu në veri dhe do të kuptojmë se shqiptarët e kanë paralizuar sistemin duke murosur miliarda dollarë, pjesa dërrmuese e të cilave në mënyra nga më monstruozet për nga aspekti urbanistik. Shqiptarët duket se nuk e dinë që suksesi i një sistemi ekonomik kapitalist qëndron në investimin e parasë. Investimi i parasë në kapitalizëm është po aq jetik sa edhe qarkullimi i gjakut për trupin e njeriut.

Vetë murosja e parasë nga individi, çoi në mungesën e likuiditetit dhe nevojën e qeverisë për të marrë borxhe nga organizmat e tjera për të mbuluar shpenzimet dhe investimet. Po ashtu si individi me kursimet e tij, edhe qeveritë shqiptare u sollën në mënyrën më makabre me borxhet e marra. Ashtu si individi, qeveritë shqiptare varrosën miliarda dollarë borxhe në investime me pak ose aspak fitim. Për të mos mjaftuar kjo marrëzi, qeveritë shqiptare kanë thelluar borxhin e brendshëm si pasojë e shpenzimeve të larta qeveritare, korrupsionit galopant, dhe paaftësisë për të mbledhur të ardhurat nga shërbimet, taksat, dhe doganat.

Me pak fjalë, Shqipëria është bërë si puna e asaj familjes së varfër, kryetari i së cilës merr borxhe nga familjet e tjera dhe i harxhon ato duke investuar në biznese pa fitim ose duke i bërë “rrush e kumbulla”. Kushdo e pranon se pakkush ose askush është i gatshëm t’i ofrojë borxh një familje të tillë, e cila borxhin ose e investon keqazi ose e bën “rrush e kumbulla”. Edhe nëse dikush është i gatshëm t’i japë borxh, ai do ta bëjë këtë gjë vetëm nëse familja e varfër premton se do të investojë në biznese fitimprurëse dhe do të punojë për të rritur të ardhurat e saj. Qëllimi i kësaj praktike është të sigurojë kthimin e borxhit.

Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar po bëjnë të njëjtën gjë me Shqipërinë “borxhlije”. Ato janë të gatshme t’i japin Shqipërisë kredi, vetëm nëse ajo pranon të ndërmarrë reforma ekonomike të cilat synojnë rritjen e të ardhurave nga shërbimet, taksat, doganat dhe investimet, uljen e shpenzimeve dhe rritjen e investimeve të huaja. Synimi i këtyre organizmave përmes këtyre reformave është të sigurohen që Shqipëria do t’i shlyejë borxhet e marra. Dhe kjo praktikë biznesi është sa ligjore, po aq edhe morale. Është absurde të mendohet ndryshe, pasi do të ishte vetëvrasje ekonomike për Bankën Botërore t’i jepte Shqipërisë më shumë borxhe, pa i kërkuar asaj të ndërmarrë reforma ekonomike të cilat do të promovonin rritje ekonomike dhe garantonin kthimin e borxhit.

Nga të gjitha këto reforma, rritja e çmimit të shërbimeve dhe taksat prekin direkt interesin e qytetarëve. Për këtë arsye, duhet të ishte i pritshëm dhe mëse normal reagimi i qytetarëve menjëherë pas tentativës së qeverisë për të rritur çmimet e shërbimeve, si çmimi i energjisë elektrike. Por edhe në këtë rast qeveria është treguar apatike, pasi ajo nuk e shoqëroi apo moderoi rritjen e çmimit të shërbimeve me uljen e ndjeshme të shpenzimeve qeveritare.

Do të ishte e zgjuar politikisht dhe ekonomisht, nëse kryeministri do të dilte dhe deklaronte se ka ardhur koha për të gjithë të shtrëngojnë rripin, duke propozuar njëkohësisht edhe masa konkrete për reduktimin e shpenzimeve qeveritare. Nuk mund të ndodhë që kryefamiljari i një familjeje të varfër të bindë për një kohë të gjatë anëtarët e familjes t’i dorëzojnë rrogat e tyre, apo çdo lloj detyrimi tjetër, në një kohë kur kryefamiljari vazhdon “ahengun”. Reformat ekonomike kërkojnë kontributin apo sakrificat e gjithsecilit, kush më shumë e kush më pak sipas takatit.

Gjithashtu, duke parë se çdo politikë ekonomike ka efekte në rishpërndarjen e pasurisë, do të ishte e zgjuar politikisht dhe ekonomikisht nëse qeveria do të vendoste barrën e këtyre reformave më shumë tek bizneset e mëdha dhe individët e kamur, sesa tek individët e thjeshtë. Ka tre arsye për këtë përqasje. E para, bizneset e mëdha dhe individët e kamur kanë qenë deri më sot përfituesit më të mëdhenj në ekonominë shqiptare, dhe për të qenë realist, këtë gjë ata e kanë arritur përmes praktikave ligjore dhe joligjore.

Si rrjedhojë ata kanë potenciale për të kontribuar më shumë se kushdo tjetër. E dyta, bizneset e mëdha do të jenë përsëri përfituesit më të mëdhenj në një ekonomi kapitaliste të stabilizuar. E treta, dhe kryesorja, sistemi kapitalist ka po aq nevojë për konsum sa edhe për kapital. Që të prodhohet duhet të konsumohet. Duke mos rritur ndjeshëm taksat dhe çmimet e shërbimeve për individët e thjeshtë, këta të fundit do të kenë më shumë të ardhura për të shpenzuar. Lëvizja e lekut në sistemin kapitalist është në formën e një cikli, nga investitori tek konsumatori dhe mbrapsht tek investitori përsëri. Individi mund të kursejë para, por kjo para do të shkojë përsëri ose në treg, ose në bankë. Dhe qeveria duhet ta mbajë gjallë këtë cikël me çdo kusht përmes politikave ekonomike inkurajuese, pasi ai cikël garanton qarkullimin e kapitalit dhe zhvillimin ekonomik.

Ndeshja e radhës e qeverisë Rama me popullin do të jetë privatizimi i ndërmarrjeve shtetërore si AlbPetro dhe KESH. Arsyeja se përse do të ketë kundërshti për privatizimin e aseteve shtetërore ka të bëjë më shumë me ideologjinë marksiste, e cila dikton politika ekonomike strukturaliste ku shteti luan rolin parësor në drejtimin e ekonomisë. Fatkeqësisht, kjo ideologji, ndryshe nga çfarë perceptohet, është tejet e përhapur në Shqipëri, aq sa ajo i portretizon FMN dhe Bankën Botërore si instrumenta në duart e “imperializmit amerikan” apo “komuno-imperializmit kinez” që i duan të keqen Shqipërisë. Këta syresh që propagandojnë këtë ideologji nuk ngurrojnë të quajnë anti-shqiptar, apo armik të Shqipërisë, këdo që ka një përafrim tjetër ekonomik. Është një mentalitet me të cilin shqiptarët janë shumë familjarë.

Kuptohet se roli i shtetit është jetik për ekonominë e kujtdo shteti, por është absurde të pretendosh se ky rol duhet të shtrihet deri në kontrollin shtetëror të sektorëve të ekonomisë. Është absurde të mbështeten këto praktika ekonomike në një kohë kur Shqipëria kaloi më shumë se 45 vjet nën një sistem ekonomik strukturalist tërësisht të dështuar. Ky lloj sistemi pjell vetëm varfëri pasi nuk ofron asnjë stimul për individin përveç atij të korrupsionit dhe vjedhjes. Individi është kapitalist nga natyra, dhe një sistem strukturalist nuk bën gjë tjetër por i ofron atij mundësi për të përfituar në mënyra të pandershme dhe joligjore.

Unë besoj se jetgjatësia e sistemit strukturalist përgjatë periudhës komuniste krijoi një kulturë ku vjedhja e shtetit jo vetëm që nuk sulmohej, por ajo shpesh stimulohej. Dhe kjo kulturë e marrë ka dominuar ekonominë dhe shtetin shqiptar në dy dekadat e fundit, një kulturë e cila ka legjitimuar vjedhje shtetërore nga më monstruozet. “Hë mo, se shtetin vodhi; nuk më vodhi mua”, ky është refreni i përdorur rëndom sot, a thua pasuritë e shtetit vijnë nga Hëna.

Por me këtë unë nuk them se shteti nuk duhet të ndërhyjë në jetën ekonomike të vendit. Përkundrazi, roli i shtetit nuk humbet as në një sistem ekonomik liberal; shteti duhet të ndërhyjë përmes politikave industriale të cilat do të synojnë mbrojtjen, favorizimin dhe fuqizimin e biznesit vendas. Qeveria mund të gjejë mënyra pafund për ta mbrojtur atë përkundrejt biznesit të huaj. Por kjo nuk do të thotë që qeveria të kthehet në një instrument i bizneseve vendase dhe të injorojë grupet e tjera të interest; por të luajë rolin ndërmjetësues dhe balancues të interesave të grupimeve të ndryshme, politike, ekonomike dhe sociale.

Në fund, është interesi publik ai që duhet të triumfojë. Një sistem ekonomik liberal thekson fuqishëm të drejtën e individit, por qëllimi final i tij është që përgjegjësia dhe suksesi individual të përkthehen në një përgjegjësi dhe sukses publik. Një sistem ekonomik strukturalist mund të jetë joshës në teori, por shkatërrues në realitet. Nga ana tjetër, një sistem ekonomik liberal mund të tingëllojë “i egër” në teori, por është praktik dhe fitimprurës në realitet. Të kombinuara së bashku, këto dy sisteme mund të maksimizojnë përfitimet duke minimizuar influencën konkuruese të bizneseve të huaja. Për këtë arsye, për të kapërcyer situatën e vështirë ekonomike, politikat ekonomike të Shqipërisë duhet të kenë themele liberale dhe çati strukturaliste.