U bëfsh 100 vjeç profesor Qosja!

Nga Sefer Pasha

Data 25 qershor më gjen në Prishtinë. Aty me miqtë e mi do të festojmë thjesht e miqësisht ditëlindjen Tuaj të tetëdhjetë Zoti Qosja, për vlerat shkencore, letrare dhe kulturore të veprës universale. Ani çka se ju i thatë gazetares Zenepe Luka se do ta kaloni ditëlindjen në heshtje e modestisht.  Por pa e tepruar po them se Ju Profesor me veprën që keni shkruar jeni si Ylli i Karvanit që vetëm shkëlqeni për shqiptarët. Askush nuk ka këllqe, as Kryeministri, t’ju mjegulloj. Kësisoj me artin tuaj prej qëmoti i keni bërë nder Kosovës dhe Shqipërisë. Promovimi i veprave Tuaja në këtë tetëdhjetë vjetor është vetiu hiperkompetitiv. Pa e tepruar jeni kthyer në një mit kreativ dhe vizionar. Dekarti thotë: “Unë dyshoj, prandaj mendoj, unë mendoj, ndaj jetoj”. Dhe Ju Rexhep Qosja, miku i të gjithë shqiptarëve, jeni në historinë tonë një imazh ndryshe. Shprehje perfekte e kësaj është lufta jote me titistët e millosheviçët qysh prej djepi ndaj boshtit të së keqes gjersa Kosova u çlirua dhe tani është në liri.

Në prozën shqipe librat filozofik e artistik të Rexhep Qoses rrinë në këtë tetëdhjetë vjetor sup më sup. Janë vargmale. Si psikanalist i madh ato i  shpallin luftë tribalizmit, sjellin vizione, janë një Drin plotë e për plotë me mendime, model përsosmërie, edhe guri e çil gojën (fshatarët i pyesin studentët…a e njohin Rexhep Qosen që u foli serbëve me penën e tij si Azem Bejtja) thuhet në një nga ditarët “Dëshmitar në Kohë Historike” më 25.5.1985. Autori nuk i ndahet kahjes së lirisë, çdo ditë është në makth, krejtçka thotë mu në krye ka Kosovën dhe Shqipërinë, në çdo mendim është klasik dhe elegant dhe shquhet për të përshkruar detajet më të imta. Me akademikët e njerëzit e letrave të Beogradit është idhnak. Përgjegjshmërisht merret me motive të flashkëta. I gjithë shtrati i veprave ka si performancë të vërtetën. Profesorit edhe pse nuk i është ndarë terri shpreson tek oguri i bardhë, hulumton thërrmija letrare, ku nuk ta merr mendja. Nuk gjen presje në ndryshimin e personalitetit. Kurdoherë i ka thurur librat me ndjesi të bukura energjie. Deviza e tij është një racë, një komb, një fe e një kontekst kulturor. Gjithandej bie në sy eleganca gjenetike e Vuthjotit dhe intelekti i botës shpirtërore . Gjer tani akademiku ka botuar shtatë vëllime me ditar. Dy janë në proces redaktimi. Të gjithë ditarët janë shkruar për hajër. Qysh në parafjalën e vëllimit të parë Rexhep Qosja shkruan: –  “Kur kisha vendosur ta filloja botimin e ditarit tim 47 vjeçar, i cili, në qoftë se fati do t’më dhurojë edhe tri vjet jetë, do të bëhet pesëdhjetë vjeçar”. Të shpresojmë se i madhi i letrave do të botojë dhe ditarin që ka mbajtur kur ka qenë mësues në Shipol të Mitrovicës si lis i vetëm në mal.

Virtualisht, rrëfimet e Rexhep Qoses në botvështrimin bashkëkohor shprehin me një fjalor specifik gjerdanin e bindjeve të palëkundura. Me smirë universale mjeshtri i profiluar me tharmin e fjalës që ngjiz ka hedhur në letër imtësisht çdo detaj për ngjarjet më thelbësore. Qysh më 5.3.1985 ai shkruan me dhimbje: – “Populli im i dashur! Përpara syve ta kanë helmuar Naum Veqilharxhin! Përpara syve ta kanë syrgjynosur Fan Nolin! Përpara syve ta kanë vrarë Luigj Gurakuqin! Përpara syve të kanë vrarë Bajram Currin! Përpara syve të kanë vrarë Avni Rustemin! Përpara syve ta kanë vrarë Hasan Prishtinën!  E ti, çka ke bërë ti? Vetëm ke shikuar se çka po bëjnë helmuesit, syrgjynosësit dhe vrasësit e tyre!”. Ethet e krijmit të bien në sy në të gjithë veprën kur Kosova ka qenë në mynxyrë e kur ai vuthjoti patriot nuk ja ktheu kurrë shpinën Kosovës dhe Shqipërisë. Nëpërmjet fijeve të dëshmive (drenicak lindesh, nuk bëhesh) librat voluminoz kompetitiv ndriçojnë ofshamat e një kohe tragjike. Kalvari i një jete të trazuar që me sabah siç thonë në Vuthaj, i urti e i serti Rexhep Qosja, qet në sipërfaqe koloritin e ngjarjeve në Kosovë me veneracion të veçantë. Në faqet e librave lexuesi nuk gjen trille letrare, por ai zbaton në këtë lloj zhanri thënien e të moçmit: – “Folmë e mbushma mendjen”! Një personazh i tij thotë: “Mos më ngreh për gjuhe!” Librat filozofik dhe artistik plot sharm edhe kur përplasesh herë – herë me një tis pesimizmi shpirtin binjak e ndesh në shumë këndvështrime. Koleksionimi i kujtimeve, dizajnimi, instinkti për të rrokur thellësinë emocinale e ka detyruar autorin jo vetëm të shkruaj, por dhe tu vërë gjoksin stuhive në Kosovë. Autori i romanit “Vdekja më vjen prej syve të tillë” nuk ka luftuar për medalje dhe trofe. Por me përballje burrërore si sfidant në stilin e të shkruarit bukur fort është shfaqur si aktor dramatik në të gjithë kapërcyejt tronditës për fatet e Kosovës dhe të Shqipërisë. Struktura e librave filozofik dhe artistik është e thjeshtë. Ai është këngëtar i ngjyrave me ndjesi dhe ofshama në pritje të agimeve që po vinin. Me stil epigramik librat përcjellin qëndrimin stoik të kosovarëve, krenarinë biologjike, narcizmin, karakterin e paqtë, vargun e vegimeve, dhe se çelësi i suksesit ka qenë tek besimi që lëviz malet. Ani pse asisoj në Kosovë ka pasur shumë tabllo të zymta shkrimtari i madh siç lexohet në ditar i ka bërë qokat e në këtë qerthull muza e zanave të Vuthajve i qëndronte në krah kur në vijën e parë të luftës i duhej të luftonte me penë dokumentarisht (tash e sa kohë vazhdoj të shkruaj barkas), pikturon autori më 16.6. 1982. Rexhep Qosja ngjan me malin e Pashtrikut.

Në veprën voluminoze Rexhep Qosja fletë me një gjuhë të zgjedhur, kundron edhe hijet e fatalitetit, ka mujtur ashiqare t’i japë me ndjesi realitetet paralele në Kosovë e gjithkah është ekzotikë. Me mendje të artë çon tek lexuesi idetë brilante të luftës për lirinë e Kosovës. Që në fillim të herës qe dhe është për kosovarët dhe shqiptarët një dritë ndryshe. Kjo duket tek ky mal me libra të cilat filozofi ia përcjell lexuesit në këtë tetëdhjetë vjetor. Nuk i mungon busulla e gjeografit as tani. Trishtohet edhe për një milimetër tokë mbi Dheun e Bardhë në Mitrovicë. E për milimetrat e tokës së Kosovës ai u referohet miteve dhe motërzimeve të baladave në Kosovë. Gjithë jetën luftoi me Jagot, shkoi dorë për dore me të diturit e shkroi kundër spiunëve me origjinë aliene në pikë të ditës e të natës. Ndjellazi shfaqet me identitetin e tij dhe orë pas ore e ditë pas dite e rriti tek lexuesi autoritarizmin si filozof e shkrimtar. Ditarët janë copëza kujtimesh, rrjedhë natyrale e karakterit të tij. Ai mbetet vlerë e shtuar në ditë të zeza. Fletë me gjuhën e profetëve, mbeti sinonim i kurajës, çezarian, arkitekt i veprave të shumta, virtuoz i rrëfimit, shkëlqen me stilin satirik dhe e ngat zemrën kundër intrigantit. Shumë faqe të ditarëve të botuar nga “Toena” së fundmi janë poema në prozë. Ditarët janë bekim për jetën në përditshmëri. I ka hije tharmi artistik. Librat me ditar kanë qenë edhe si një ushtrim në këtë zhanër e muza se ka lëshuar kurrë. Megjithëse aftësia e përshtatjes i ka munguar dhe kjo duket në mijëra faqe për shkak të karakterit, të personalitetit e të formimit kulturor, Qosja, nuk shkoi kurrë nga krejtkah shkonin servilët e regjimeve në ish Jugosllavinë e Titos dhe të Millosheviçit. Kur s’e merrte gjumi në situata të trazuara shkruante dhe i kujtohej ajo kënga: – “Seç me doli gjumi/ /E seç mu bë një këngë/”. Thagma e vendosmërisë e bëri, që përveç veprave madhore letrare, ditarët ta plotësojnë mitin qosjan. Ai ishte dhe mbetet kundër tribunëve të rremë. Kushtimisht e në mënyrë kaq kapilare e bëri prozatorin që të gjente të mesmen e artë dhe të lexohej nga Mitrovica e gjer në Sarandë dhe të përkthehej në disa vende të botës. Në Shqipëri ai hyn në listën e mendjeve të larta. Mjeshtërisht fati i epërm i erdhi në ndihmë në shenjtoren e krijimit. Edhe pse qe një shumë keqkuptimesh nga monstruozët në libra nuk ka retushime. Një faqe ditari që është shkruar 50 vjet më parë të duket sikur është thurur një ditë më parë në Vuthaj a Prishtinë.

Miqtë e mi më thonë se Rexhep Qosja do ta vazhdojë ditarin gjersa të mbushë një qind vjet e në mos më tutje. Thuhet se shkruan si në rininë e tij kur ishte mësues në Shipol të Mitrovicës (megjithëse ditarin e atyre viteve nuk e ka publikuar). Kënaqësitë e të shkruarit të ditëpërditshëm i ka të qashtra. Sot lënda e ditarëve ka ndryshuar. Kur ai është kthyer nga Tirana në Kosovë pas çlirimit të saj më 25 6.1999 në librin e dytë të ditarëve “Tronditja e shekullit” në fletën e fundit bën dhe këtë shënim: – “Shkrimtari i madh francez, Andre Zhid, e thotë bukur: – “Më e vështirë se të dish të çlirohesh është të dish të jesh i lirë”. …. A do të dimë të sillemi në liri”? pyet mjeshtri i madh.

Esenë modeste për mbresat që më le ditëlindja e tetëdhjetë e Rexhep Qoses ia dhashë për ta lexuar një poeti të njohur, që edhe ai e ka idhull Nderin e Kombit. Poeti kur ma ktheu esenë më tha fjalë të mira. Por e kishte një mendim. Do të qe mirë më tha ai që figurën brilante të Rexhep Qoses ta kishe krahasuar me malin e Korabit. Korabi është mali më i lartë. Jo, ia ktheva aty për aty. Edhe pse më kishte munduar krahasimi mali i Pashtrikut mbetet simbol për kosovarët dhe shqiptarët. Sulejman Vokshi pisket si zanë Pashtriku, thotë kënga si në balada. Mali i Shenjtë është ballë për ballë me Prizrenin e Avdyl Frashërit dhe të mendjeve të tjera të nditura, ku u themelua Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Pikërisht në Gjykatën e Qarkut të Prizrenit më 29 shtator 1994 një nga miqtë e Rexhep Qoses, filozofi Ukshin Hoti, do t’i drejtohej prokurorit të Serbisë në Prizren, Dobrivoje Periçit me këto fjalë lapidare: – “Kryeqyteti i shtetit të bashkuar shqiptar mendoj se duhet të jetë Prizreni. Kjo i takon historikisht këtij qyteti, ndërsa i përgjigjet edhe gjeografikisht, pasi që gjendet në qendër të trojeve shqiptare”.