Vitet ‘90, kthim në kohë

Vitet `90-të janë vite të rëndësishme, si për historinë e Shqipërisë, ashtu sikurse shprehin edhe themelin në formimin e identitetit tonë individual në shoqërinë postdiktatoriale. Shumë prej nesh kujtojnë aspekte të ndryshme të atyre viteve tranzicioni dhe flasin për keq apo për mirë për to.

Megjithatë shumë pak prej nesh mund të dëshmojnë vizualisht atë përvojë jetike, atë shkapetje sociale, atë kohë pa kohë, me të cilën u përballëm.

Teksa ne vetëm i jetonim këto kohë dhe nuk kishim mjete fotografike, një student austriak vjen në Shqipëri dhe fotografon vazhdimësinë e jetës shqiptare përtej ngjarjeve politike.

Ai na sheh dhe ne e lejojmë të na shohë e të shohë mizerjen dhe bukurinë e mbetur.

Nga Malësitë e Dukagjinit tek ato të Kurveleshit, nga Curraj i poshtëm në Çorrajn e sipërm, nga Shkodra në Gjirokastër, nga Fterra në Tiranë, kudo njerëz e peizazhe të zhveshura nga çdo e paqenë, dorëzohen miqësisht në objektivin e aparatit të Robertit.

Ky dorëzim i sinqertë e i pazakontë shqiptar te krijon përshtypjen se i gjithë vendi dukej i dorëzuar. Rrugë nacionale të derdhura në baltë, lumenj pa shtretër, luanë e luanesha të paushqyer, vitrina dyqanesh pa mall. Metaforikisht Shqipëria dukej në autopsi, me të gjitha organet shpalosur mbi tavolinën e kirurgut, i cili, i kapur gafil, s’di ç’të kapë për të fshehur më parë nga kjo pamje shqetësuese – “një zorrë a një balluke”.

“Shih e shkruaj” është një shprehje tipike shqiptare, e cila vjen si përgjigje ndaj pyetjes “Si je?” Kjo është gjendja që më transmetojnë këto fotografi të Shqipërisë së viteve `90- të, e vërteta shqiptare e asaj kohe pa asnjë lavde e asnjë plagë më shumë nga ç’mbarte bashkë me nuancat e saj komplekse.

Rikthimin në kohë që evokojnë këto foto dhe ftesa për t`u pozicionuar përkohshëm midis së tashmes dhe së kaluarës, solli idenë e krijimit të një ekspozite lëvizëse bashke me ekspozitën e instaluar në ambientet e muzeve të qyteteve pritëse.

Idea e përfshirjes së disa autobusëve interururbanë dhe urbane si hapësirë ekspozimi, sjell  kujtesën e përbashkët në ambientet e përbashkëta, në hapësirën publike, me qëllim familjarizimin e marrëdhënies sonë me atë periudhë të historisë që është lënë pas dore.

Për këtë arsye ekspozita “Kthim në kohë- Shqipëria e viteve `90-të e nisi udhëtimin 18 muaj më pare, nga stacioni autobusëve të zonës së veriut në Tiranë drejt Muzeut Historik të Bajram Currit në Tropojë. Pas një qëndrimi të gjatë atje, udhëtoi drejt Galerisë së Arteve të qytetit të Shkodrës, për të vazhduar më tej  në Pallatin e Kulturës “Labëria”, Vlorë, në Qendrën Kulturore të Këlcyrës dhe pasi qëndroj më  shumë se 7 muaj në Muzeun Kadare në Gjirokastër, tashmë përfundon këtë rrugëtim ne Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë.