A është ky një zbulim? Një shkollë për vajzat më 1865 në Shkodër, 22 vjet para Mësonjëtores së Korçës

Skocezët kanë pasur një parapëlqim për shqiptarët, meqë i vështronin si një popullsi malësorësh me zakone, me veshje e me muzikë të ngjashme me të tyren. Ndoshta kjo e shpjegon pjesërisht përse nuk ngurronin të venin misionarë në këto treva. Skocez ka qenë edhe përfaqësuesi kryesor i Shoqërisë Biblike në Stamboll, Aleksandër Tomsoni. Ai vajti atje më 1861. Për t’i dhënë një shtysë të re veprimtarisë së tij, vendosi t’i shkelte vetë viset e Hercegovinës, Bosnjës dhe Shqipërisë. Pasditen e 11 qershorit 1863 i hipi një barke që shkonte në Raguzë dhe pas tri ditësh mbërriti në Tivar, të cilin do ta quante port të Shkodrës. Iu deshën nëntë orë rrugë që të arrinte të hënën në mëngjes. Ashtu i lodhur e i përgjumur siç ishte, Shkodra me kështjellën dhe me muret e larta misterioze në të dy anët e rrugëve i bëri përshtypje të veçantë. Sipas tij, qyteti atëherë kishte 60 mijë banorë. Vizitoi mejtepin e ruzhdijes, që kishte 140 nxënës dhe tre mësues, po shqipja nuk mësohej.

Gjatë 35 vjetëve më pas interesimi i tij i parë do të ishin shkollat në gjuhën e vendit. Ai merrej me botimin dhe përhapjen e përkthimeve të Biblës në gjuhët amtare. Por si do të merreshin e të lexoheshin ato përkthime në një vend, ku nuk kishte shkolla në të cilat të mësohej gjuha shqipe? Ishte botuar më 1827 Dhiata e re shqip, por me një alfabet të mbështetur në shkronjat e greqishtes. Ai shiti aty gjashtë kopje të saj, por u bind se ai version nuk ishte i përshtatshëm për ato krahina, madje drejtpërdrejt shkodranët i kërkuan që të shtypej një Bibël shqip me shkronja latine, për arsyen se shumica e katolikëve ishin në gjendje të lexonin pak italisht. Për më tepër, jo vetëm nuk i lexonin dot shkronjat greke, por edhe e shihnin me antipati kishën greke. Nisi kërkimet për të gjetur një përkthyes të aftë shqiptar, si dhe një redaktor për dialektin e veriut.

Sot për ne është e natyrshme të hyjmë në një librari, të pajisur edhe me kompjuter për të gjetur titullin e kërkuar midis asaj morie botimesh. Mirëpo mos u habitni, po të merrni vesh se një shekull e gjysmë më parë në Shqipëri nuk kishte librari, nuk kishte asnjë librari. Tomsoni vendosi të zbatonte një zgjidhje për këtë mangësi. Nga njëra anë, do të gjente një mjedis për të vendosur depozitën e librave me një depozitar; nga ana tjetër, do të përdorte librashitës shëtitës. Në Shkodër e hapi depozitën e parë, sepse atje kishte edhe një prani të gjerë të huajsh; brenda javës shiti atje edhe 80 libra në nëntë gjuhë të ndryshme. Për Shqipërinë e jugut depozitën e hapi në Janinë dhe caktoi një të ri, sigurisht skocez nga Edinburgu, Aleksandër Davidsonin.

Skocez ishte edhe depozitari, që vendosi në Shkodër: Herman Rajdeli (Riedel). Ky solli me vete edhe të shoqen. Ndërmerrte udhëtime për shitjen e librave deri në Durrës e Berat, në Pejë, Prizren e Manastir. Në letrat që i shkruante herë pas here Tomsonit, tregonte se nuk kishte shumë vështirësi në Shkodër, por autoritetet osmane e pengonin shitjen e librave, derisa mori një autorizim nga vetë veziri. Me rekomandimin e tij më pas Tomsoni mori për redaktimin e përkthimit të parë të K. Kristoforidhit një shkodran të ri të arsimuar, Nikollë Gjon Serreqin.

Rajdeli do të punësohej për dy vjet qysh nga marsi 1864. Edhe ai ishte i bindur se pa mësimin e shqipes në shkollë, puna e tij nuk do të përparonte mirë. Dëshminë e parë prej tij e kemi te njoftimi interesant, që i bënte Tomsonit në letrën e 3 prillit 1865: Një prift, Dom Gaspër Krasniqi, i cili kishte qenë më parë në Mirditë, kishte shprehur dëshirën për të hapur një shkollë shqipe në Stamboll. Mund të gjendej një njeri i përshtatshëm. Pas këshillimeve me Tomsonin, ata vendosën që të bënin një provë në Shkodër me të shoqen e Rajdelit. Dhe ja ku e kemi lajmin e panjohur deri më sot – nga Shkodra Rajdeli ka shkruar më 16 maj 1865 se: “E shoqja do ta hapë shkollën e saj më datë 22, me pagesë 20 piastra në muaj për çdo nxënëse dhe falas për të varfrat”. Pas plot katër muajsh ai shkruan se ka 6 nxënëse në klasë, pavarësisht prej kundërshtimeve të priftërinjve, dhe i paguajnë ato 20 piastra në muaj. Edhe në fund të vitit njofton se shkolla e së shoqes është një nismë shumë e vlefshme.

Ndonëse Tomsoni ishte i kënaqur me punën e Rajdelit, marrëveshja me të përfundonte dhe më 30 gusht 1866 në vend të tij erdhi depozitar Lajeri (Edwin W.G. von Laer), i cili gjithashtu ka udhëtuar nëpër Shqipëri dhe është hedhur deri në Prishtinë, Prizren e Manastir. (Më 1870 edhe ky u zëvendësua, por këtë radhë me një gjerman). Menjëherë Tomsoni i kërkoi që të mësonte shqipen. Më 18 prill 1867 ai shiti në Shkodër të parin libër me ungjijtë gegërisht, por dëshmonte se abetarja e Kristoforidhit gegërisht nuk do të hynte nëpër shkolla, sepse ishte përfshirë në mallkimin kundër librave shqip. Rajdeli kishte bërë një gabim: kishte folur para kohe për daljen e librave shqip së shpejti dhe me këtë kishte ndjellë mallkimin nga klerikët.

Herën e dytë Tomsoni e vizitoi Shkodrën më 1867 dhe vuri re me kënaqësi mjaft shenja të mira përparimi. Sërish e vizitoi shkollën ruzhdije, e cila ishte zgjeruar dhe në ndërtesën për nxënësit më të rritur, në faqen e kodrës së kështjellës, u takua me rilindësin e shquar, Daut Boriçin, autorin edhe të një abetareje shqip. Tomsoni e përshkruan Dautin si “njeri të edukuar dhe me natyrë energjike, entuziast, e dukej që kishte fituar dashurinë e nxënësve dhe i frymëzonte mjaft me zellin e vet.” Daut efendiu e priti me përzemërsi dhe Tomsoni e përgëzoi, meqë “ishte në krye të shkollës myslimane më të lulëzuar që kishim parë në Turqi”.

Përvoja për shkollë vajzash në Shkodër nuk qe një shkëndijë që u shua për Tomsonin. Ai e ka përkundur këtë synim edhe për shumë vite më pas. Shpresa të reja iu ngjallën, kur nisi bashkëpunimin me Gjerasim Qiriazin. Pasi shprehej në një letër të 28 tetorit 1882, se mund të dërgonte për t’ua dhënë edhe falas nxënësve abetaren e disa broshura të tjera shqip, shtonte: “Do të kisha shumë dëshirë që të përgatisja dikë, i cili do të jepte mësim leximin në shkollën tuaj, në rast se ju nuk do ta bënit dot vetë këtë. A nuk do të ishte e mundur që të rinjtë shqiptarë në Manastir të bëheshin të interesuar, që të mësonin të lexonin në gjuhën e tyre dhe për këtë të hapej një klasë e mbrëmjes, sidomos gjatë muajve të dimrit që vijnë së shpejti? Ne kemi dëshirë ta bëjmë provë diçka të tillë”. Ai shprehte edhe bindjen e patundur, se “mjeti i vetëm për arsimimin e një kombi është gjuha amtare.”

Edhe një herë tjetër më 10 mars 1883 ia ka përsëritur Gjerasimit synimin e vet: “Do të më pëlqente shumë të merrja vesh se a do të ishte e mundur për ne, që të hapnim ndoshta tani për tani jo një shkollë shqipe, por një klasë shqipe në një shkollë, që e ndjekin nxënës shqiptarë.” Me të i ka shqyrtuar rrugët praktike nëpërmjet të cilave mund të arrihej ai synim. Gjerasimi kishte nisur të bënte diçka. Në 7 korrik 1885 Tomsoni i përcjell shpresën se do ta rihapte klasën për shqipen në shkollën amerikane në Manastir dhe do të shfrytëzonte çdo rast për t’u mësuar njerëzve të lexonin shqip. Edhe në Gjirokastër librashitësi plak Mihali u mësonte njerëzve të lexonin. Por si sot, edhe atëherë, për nisma të tilla nevojitej mbështetja financiare. Prandaj i shtronte pyetjen: në rast se do të gjente fonde, cilët do të ishin mësuesit? Rrjedhimisht, së pari duhej menduar për mësues në Korçë e në Berat. Në Shkodër mendonte të dërgoheshin nga Manastiri dy librashitës, Thoshe dhe Zeefridi, prandaj i kërkoi Gjerasimit që e motra, Sevastia, të niste t’u mësonte shqipen dy bashkëshorteve të tyre, që edhe ato të ishin të dobishme për të tjerët. Këtë radhë marrim vesh se Tomsoni nuk e ka harruar përvojën e mëparshme dhe shton një hollësi tjetër.

“Dy zonjat që kanë qenë më parë në Shkodër kishin shkolla për vajza, në të cilat i vlerësonin shumë dhe unë kam besim se po e njëjta gjë do të ndodhte përsëri”. (letër e 4 gushtit 1886). Këto zonja, veç leximit e shkrimit, duhej të mësonin edhe punë dore, qëndisje e të tjera shprehi të tilla. Nuk ka dyshim, se kështu punonte edhe e para mësuese e tillë në Shkodër, e shoqja e Rajdelit. Të njëjtën kërkesë e ka përsëritur për të shoqen e një librashitësi tjetër, Jovan Cikut. Në rast se ajo do të shkonte në Shkodër, ishte e nevojshme që të ishte në gjendje t’u mësonte nxënëseve edhe punën e dorës e lëndë të tjera. Të gjitha këto bien në periudhën përpara se të niste punën Mësonjëtorja shqipe e Korçës më 7 mars 1887.

Për hapjen e një shkolle shqipe për vajza në Shkodër Tomsoni nuk i reshti përpjekjet. Më 1888 iu drejtua Kishës së Lirë të Skocisë; ata ishin të ngarkuar me shumë barrë të tjera. Atëhere botoi një artikull në Mesagjerin e Kishës Presbiteriane të Anglisë, rishtazi pa gjetur jehonë për fonde. E ribotoi në dhjetor atë artikull edhe te organi i Aleancës Ungjillore. I kërkoi doktor Braunit, sekretarit të Shoqërisë së Ndihmës për Misionet në Turqi, që të hetonte nëse Shoqëria për Përkrahjen e Arsimit të Femrave në Lindje do të jepte ndonjë ndihmë, por doli se edhe ata ishin ngushtë me fonde. I shkroi zonjushës E. S. Sellar në Londër, që të shihte mundësinë për të mbledhur para për këtë qëllim. Në Stamboll ishte nxënëse Sevastia gjashtëmbëdhjetë vjeç, për të cilën shpresonte se një ditë do të arrinte të punonte për arsimin e motrave të veta shqiptare. Përfundimisht, me dëshpërim hoqi dorë nga ky synim për Shkodrën, sepse ndërkaq edhe qeveria italiane do të ngrinte një shkollë italiane: “Nuk mund të ketë dyshim për rëndësinë e një shkolle të mirë vajzash në Shkodër, një qytet me 30.000 banorë, dhe z. Lamb, konsulli i Lartmadhërisë së Saj atje, ka dëshmuar jo vetëm për nevojën e një shkolle të tillë, por edhe për një perspektivë që në një kohë relativisht të shkurtër mund të arrihet që të mbahet vetë.”

Më 1889 në gjithë trevat shqiptare nuk kishte asnjë shkollë për vajzat, me përjashtim të shkollës laike italiane në Shkodër, në të cilën mësonin edhe vajzat. Zonjusha Sellar nuk mblodhi dot fonde, por shprehu gatishmërinë që të shkonte vetë në Shkodër pa asnjë pagesë, mjafton që t’i siguronin banesën dhe ushqimin. Tomsoni propozoi që ajo të shkonte për një vit në Manastir, ku ndërkohë të mësonte shqipen, ndërsa përgatiti një preventiv të plotë për gjithë shpenzimet që do të duheshin për Sevastinë deri në përfundimin e shkollës në Stamboll, për qëndrimin e zonjushës Sellar dhe për qiranë e ndërtesës shkollore, orenditë, librat etj., deri te pagesa e pastrueses së shkollës.

Për ta mbyllur, nuk mund të lihet mënjanë letra e librashitësit Thoshe për Tomsonin më 31 tetor 1889. Ai dëshmon se shkolla italiane në Shkodër punon me mësues dhe mësuese të rregullta. Tashmë ata japin gjithashtu aty mësim edhe shqipen. Konsulli i ri italian e inspektonte shkollën pothuaj çdo ditë, madje edhe ushqimin e fëmijëve.

Gjithsesi, plot 150 vjet më parë në Shkodër ka pasur vajza që shkonin në shkollë, domethënë një çerek shekulli më parë sesa shqiptarja e shquar, Sevasti Qiriazi, të hapte shkollën kombëtare për vajzat në Korçë.